Natuurspoorjournaal #89 - Wasberen

Wasbeer in relaxmodus. Harz, juni 2015.

In 1934 werden er en in de buurt van de Edersee in Duitsland een paar wasberen uitgezet. 'Ter verrijking van de fauna', lees ik op de site van Jaap Mulder. Sindsdien heeft de wasbeer, een van oorsprong Amerikaanse soort en dus bij ons officieel een exoot, een groot deel van Midden-Europa veroverd. Ook in Nederland duiken geregeld wasberen op.
In de Harz, waar ik geregeld naar toe ga, is het inmiddels een algemene soort. Daar drijft dit prachtige beestje een andere diersoort op twee benen geregeld tot wanhoop. Want hoe ingenieus wij de afsluiting van afvalcontainers ook maken, een wasbeer lijkt altijd wel een list in huis te hebben om het toch open te krijgen om iets wat wij niet meer lekker genoeg vinden met graagte alsnog op te peuzelen. Ik vind dat dan weer erg grappig, maar ik geloof dat mijn mening niet die van de meerderheid is.

Handvormige prentjes
Onlangs hoorde ik een verhaal dat men in Europees verband heeft besloten exoten steviger te willen bestrijden. Ik kan daar verder niets 'officieels' over vinden, maar bij dat verhaal moest ik wel meteen aan de wasberen denken. Het lijkt me niet eenvoudig de opmars van de wasbeer in Europa de kop in te drukken. Ik zou het ook af willen raden. Ik ben namelijk steeds weer buitengewoon in mijn nopjes als ik ergens die prachtige handvormige prentjes tegenkom.
Afgelopen weekend waren René en ik samen in de Harz onder meer om wat nieuwe dalen te verkennen voor het lange sporenweekend dat we volgend jaar weer willen organiseren in deze prachtige streek. Drie nachten lang hebben we nu geprobeerd een wasbeer voor de cameraval te krijgen. We hebben ze verleid met allerlei lekkers. Maar het lukte niet, ondanks de veelbelovende posters op de camping dat we, vanwege de wasberen, geen etensresten moesten laten slingeren.

Typisch looppatroon van wasbeer, Harz februari 2016.

Maar we hadden wel geluk met de prenten. Ik heb al vaker losse wasbeerprenten gevonden, maar nog nooit was me dat grappige en unieke looppatroon opgevallen. De prent van de rechter achtervoet staat in dit geval exact naast de prent van de linker voorvoet. Vervolgens zie je even verder de rechter voorvoet aan de binnenzijde van de linker achtervoet staan. Voor zover ik kan nagaan komt dit looppatroon bij geen enkel ander dier voor. Volgens Mark Elbroch kan dit niet alleen ontstaan doordat de wasbeer zijn poten exact tegelijk beweegt, maar moet hij ook zijn gewicht volledig verplaatsen naar de achterpoten.

Ach, niet iedereen zal van zoiets kleins even blij worden als ik. Ik neem het u ook echt niet kwalijk. Maar een beetje jammer is het natuurlijk wel.

Douchen met hop-zicht

Een van de oudervogels, gefotografeerd vanuit een houthok (50% crop). 

We hadden een weekje gepland in de Muritz waarvan ik me van oude verhalen herinnerde dat het er mooi, rustig en vogelrijk is. Een beetje zoals Oost-Polen, maar dan dichterbij. We kwamen uit de Harz, waar we ook al niet onbedeeld waren qua vogels. Maar de Muritz beloofde volgens dit gidsje van Hans Peters een dagelijkse visarend. En die is nog net iets leuker dan een grijskopspecht, Europese kanarie of notenkraker. Vind ik.

Op de weg er naartoe brachten we een bezoekje aan het Havelland, een van de drie gebieden in Duitsland waar de grote trap nog voorkomt. Maar voor deze extravaganten waren we eigelnijk te laat. De balts was al achter de rug en de vrouwtjes zaten veilig binnen de speciale anti vos-omheining te broeden. Geen grote trap gezien. Wel grauwe gors en veel rode en zwarte wouwen. Ook niet vervelend.

Door het niet-zien van die grote trappen, was de honger naar een dagelijkse visarend wel wat toegenomen. Terwijl Nicolette zich door de 'kasteelheer' liet informeren over de aardigheden van ons prachtige onderkomen in het dorpje Krienke, kreeg ik verlet en fietste als een dolle door eindeloze dennenbossen en over mulle zandpaden naar... Ja naar wat eigenlijk?

Niet schuwe kraanvogel...

Kraanvogel
Naar een visarend die vlak voor mijn neus een vis uit het water zou snaaien. Maar ik zag niets van dat alles. De beloofde uitzichtplatforms bestonden niet, waren opgeheven of afgesloten. Verboten! Nicht betreten! Privatgrundstuck. Nicht erlaubt! Een kraanvogel die op een meter of twintig afstand van het fietspad rustig bleef foerageren, was natuurlijk leuk. Maar ik fietste toch enigszins teleurgesteld weer naar Krienke.

'En, nog wat leuk gezien?', vroeg Nicolette. Om niet meteen als een ontevreden schepsel te worden bestempeld, verhaalde ik enthousiast over de kraanvogel. En de zingende grauwe gorzen die ik nog had gehoord vlak bij het plaatsje Boek (spreek uit als Beuk). 'Hier in de tuin zit een hop te broeden, vertelde de heer Heinemann', liet zij zich vervolgens een beetje achteloos ontvallen.
   'Een hop. Hier. In de tuin? Waar?'
   'Ja, in die fruitboom daar.'
Ze hadden het nog niet gezegd, of ik zag vanuit het keukenraam hoe een van de oudervogels een insect in een gat deponeerde. Twee seconden duurde het bezoek hoogstens, daarna was hij of zij weer weg.

De hop-tuin.

Gezwiep
Het werd helaas al een beetje schemerig en we hadden afgesproken nog een avondrondje te wandelen. Een zandpad leidde ons naar de Zotsensee waar ik ineens in het landschap stond zoals ik me dat had voorgesteld. Gewoon in de achtertuin. Ik zoek het blijkbaar altijd te ver.

Een roerdomp hoempte. Hoor, daar een sprinkhaanzanger. Hé daar gaat nog een bruine kiek. Zie je die grauwe gors daar op het draadje? Zit daar in de verte nou een visarendnest op die hoogspanningsmast? Och kijk nou, daar gaat nog een visarend. Zijn dat jonge ransuilen die daar zo piepen? Kijk een ree. De 'gezwiep' uit dat moerasje daar is een porseleinhoen Tjonge, ook nog een zingende draaihals. Afijn, u heeft een beeld. We waren een uurtje buiten.

Badkamerzicht.

De volgende ochtend stond ik al vroeg naar de fruitboom te kijken. Vanuit de badkamer had ik nog beter zicht op het nest en kon ik het douchegordijn gebruiken als camouflagenet. Ik zag hoe de hoppen in hoog tempo voedsel aanbrachten. Kevers, rupsen, slakken en weet ik wat niet al. Soms zochten ze het direct onder het nest, soms bleven ze wat langer weg. Ik kon vanuit de badkamer zonder de vogels te storen, prachtige foto's maken.


Bosuil
Zodra we echter de tuin in stapten, waar soms toch echt even moest om de planten water te geven of iets op de composthoop te gooien, zaten de oudervogels luid blazend in de spar of andere oude fruitbomen. Wat dat betreft stonden we op gelijke voet met ekster, gaai en bosuil (!) die af en toe ook de hoppenidylle kwamen verstoren.

Jonge hop (70 % crop).

In de loop van de week werd duidelijk dat er twee jongen waren, die zich steeds vaker ver buiten de nestopening waagden. Pas als er een van de ouders in de buurt kwam werd er gebedeld om voer. De rest van de tijd werd de wereld verkend. En als er sprake was van enige opwinding werd de kuif opgezet, zoals ze hun ouders hadden zien doen.

De muur
Op vrijdagmorgen, toen wij een dagje Berlijn hadden gepland, hield het voeren ineens op. Maar de ouders waren wel in de buurt. Op die manier moedigden de ouders de jongen aan om uit te vliegen. Dat leek ook al goed te kunnen, de jongen zagen er af uit. En ergens op die dag, toen wij in de Berlijnse Ackerstraße met een bedompt gemoed en zwaar onder de indruk van zoveel onderdrukking de resten van de muur bekeken, vlogen de jonge hoppen uit.

Zaterdagavond kwam een lokale vogelaar langs en vroeg hoe het met hoppen ging. Het was een unicum volgens hem. Er hing elk jaar wel een paartje hoppen in de buurt rond, maar een broedgeval hadden ze nog nooit kunnen vaststellen. En toen besefte ik me pas echt goed wat een voorrecht is het om te kunnen douchen met hop-zicht.

Een van de oudervogels voert de twee jongen, foto gemaakt vanuit de badkamer. (50% crop)

Natuurspoorjournaal #76 - Doodlopen

Het spoor van twee edelherten in de overgang van galop naar draf.

Spoorzoeken is een fascinerende bezigheid. Met een beetje goede wil zou je het een manier van leven kunnen noemen. Toevallig (of niet) ben ik nu aan het lezen in De mens als duurloper, het beroemde boek van ultraloper Jan Knippenberg. En hij begint zijn boek met verhalen over volkeren die ooit al hardlopend en spoorzoekend hun eten 'verzamelden'. Knippenberg is vooral geïnteresseerd in het waarom van het hardlopen, maar ik vind het spoorzoekende deel natuurlijk minstens zo interessant.

Trailing
Afgelopen dagen gaf ik samen met René Nauta een trailingcursus in de sneeuw van de Harz, een prachtige streek in Duitsland op vier uur rijden van Nederland. Het gebied is totaal 300.000 ha groot en biedt relatief dichtbij huis veel van wat ik Nederland vaak mis: bergen (min of meer), een redelijk grote kans op sneeuw en een paar diersoorten die erg tot mijn verbeelding spreken zoals lynx en wilde kat. Maar bovenal het genot van het volgen van vossen in de sneeuw.

Bosjesmannen
Tijdens die dagen kwam een paar keer het woord 'doodlopen' langs, een term die wordt gebruikt voor de jachttechniek die jagersvolken gebruiken om een wild dier uit te putten door hem dagen lang te achtervolgen. René heeft die techniek van dichtbij meegemaakt bij de bosjesmannen in Namibië. Hij vertelde een mooi verhaal over het belang van trailingvaardigheden in die cultuur.

In diepe sneeuw, bij spoor (galopsprong)
van een marter. (foto René Nauta)

Zittend bestaan
Tijdens een uitstapje vond René een prent van een dier. Twee jongere jagers in de groep wisten eigenlijk niet welk dier het was. Toen de 'de oude baas' erbij werd geroepen zag hij in een oogopslag om welk dier het ging, hoe oud het spoor was, in welke richting het liep en hoe snel. Een vaardigheid die de jonge jagers al niet meer of nog niet beheersten. Mogelijk zijn ze als volk ook een stuk minder afhankelijk geworden van deze manier van jagen. Jan Knippenberg schrijft in zijn boek dat dit een moment is dat lichaam en geest zich scheiden, het kantelpunt dat de mens overschakelt van een lopend naar een zittend bestaan.

Kardinale fout
Tijdens het lopen, of dat nu snel of langzaam is, probeer ik zelf voortdurend bewust te zijn van wat er om me heen gebeurt. Vooral tijdens het hardlopen lukt dat vaak niet, een teken dat ik te snel loop. Eigenlijk heb ik geen hartslag- of snelheidsmeter nodig. Als ik niets meer waarneem, ga ik te snel. Gelukkig heeft dat in deze tijd niet al te veel consequenties, maar in vroeger tijden was dit waarschijnlijk een kardinale fout. En misschien is dit wel een mooie metafoor voor het leven in de moderne tijd. We gaan in veel te snel. We nemen nog maar weinig waar. We lopen nog wel hard, maar achter totaal andere dingen aan. Dat noemen we ook wel de vooruitgang.

Loopspoor van vos op bevroren sneeuw. 

Sporencursus in de sneeuw - Harz februari 2015

Samen met René en Beke van Extra Bushcraft & Survival organiseren we van 5 tot en met 8 februari een cursus 'Trailing' in nationalpark Harz in Duitsland. In de Harz is in februari de kans op een mooie sneeuwlaag vrij groot en daarmee ook de mogelijkheid om naar diersporen te zoeken schier eindeloos. In het gebied komen bovendien veel dieren voor waar je in Nederland lang naar moet zoeken zoals lynx, wilde kat, wasbeer en wasbeerhond. Op de site van Extra lees je alles over dit lange cursusweekend. Klik hier.

Prent van een lynx in de sneeuw. 

Natuurspoorjournaal #59 - Harz #2

Even kort door de bocht, missie Lynx episode 4 is ook mislukt. Voor de duidelijkheid, ik hoef niet per se een lynx te zien, maar een prentje (of twee) zou wel aardig zijn. De ranger (zo noemde hij zichzelf, daar kan ik ook niets aan doen) in het infocentrum in Bad Harzburg gaf ons nog een beetje hoop. Rond de luchsgehege werd af en toe ook een vrijlevende lynx gezien met haar drie jongen van vorig jaar. Maar hoe we ook zochten op ons zes uur durende struintochtje geen spoor van die turbopoezen natuurlijk.

Wilde kat?

Wel vonden we op een verder onbelopen paadje twee andere, niet kakelverse, prenten in de categorie zeer verdacht. Op foto 1 zie je een van beide. Vijf centimeter lang en ongeveer even breed. Een middenkussen in de vorm van een verse babyneus, licht asymmetrisch staande teenkussens, geen duidelijke nagelindrukken. Dat hadden we allemaal beredeneerd na ongeveer vijf minuten observeren en meten. Maar het eerste wat ik zei toen ik de prent zag was geloof ik: O my god. Waarop Nicolette meteen zei: O my cat. Maar het is de eerste keer dat we de prent van een wilde kat zouden vinden, dus ga ik toch Annemarie van Diepenbeek maar even lastig vallen. 

Foto 1. Prent van een wilde kat?

En het was toch al geen beroerde dag, ondanks het gemis van de lynx. We volgden tientallen keren voor kortere of langere tijd de 'trail' van een vos. Zagen meerdere keren boommarters en bosmuizen over het pad hoppen, vonden prenten van wild zwijn en wasbeer en meterslange gangen van woelmuizen. 

Boommarter

Het meest werden we in beslag genomen door twee prachtige boommarterwissels. Na lang zoeken vond ik soms een prentje waar de teenkussens nog een beetje te zien waren, maar bij de meeste moest ik het doen met de contouren, wat natuurlijk ook niet zo gek is bij boommarterprenten. Ze hebben immers nogal een fors 'behang' tussen de teenkussens. 

De drukbelopen wissel kwam uit het bos (zie foto 2), stak het pad over, het talud af, linea recta naar een van de 2 plekken waar ze, op een traject van ongeveer 3 kilometer, de snelstromende Ecker over konden steken. Bij de eerste plek werd een liggende boom gebruikt die volledig de beek overspande (foto 3), bij de tweede plek geval hopten ze van steen naar steen naar boom (foto 4). 

Foto 2. Plek 2. Wissel van boommarter.

Foto 3. Plek 1. Boom wordt door boommarter gebruikt om de beek over te steken.

Foto 4. Plek 2. Oversteekplaatsen van de marter. Bij de onderste rode pijl is vaag
het slijtspoor te ziet waar de marter zich afzet om naar de volgende steen te
springen. Via de tak waar de bovenste rode pijl bij staat vervolgde hij zijn weg.

Vos
En dat tot slot, jullie vervelen je vast stierlijk van al dat geleuter over spoortjes in de sneeuw, natuurlijk nog wel een vossenspoor. Een dag zonder vos, is geen goede dag. Ik ben van vossen gewend dat ze redelijk 'wild' graven als ze iets eetbaars op het spoor zijn. Hier in de sneeuw en met bevroren ondergrond willen ze blijkbaar niet te veel energie verspillen. Het zijn telkens kleine krabplekjes (foto 5), meestal leidt het naar de ingang van een muizenhol. Maar ook hier heeft hij of zij het weer snel opgegeven. Op naar de volgende kans. Net als wij.

Foto 5. Loopspoor met krabplekje van een vos. 

Natuurspoorjournaal #58 - Harz #1

De Harz is voor de liefhebber van dier(sneeuw)sporen een zeer interessante regio. Het ligt op een halve dag rijden van mijn woonplaats (bij file of ongeveegde wegen doe je er beduidend langer over) en heeft iets meer sneeuwzekerheid dan Nederland. Via vrienden ben ik ooit verzeild geraakt in het plaatsje Altenau en dat is nog steeds een uitstekende plek om je basiskamp op te slaan. Zo rond deze tijd van het jaar ligt er meestal wel een prettig laagje sneeuw.

In de Harz kun je bijna alle Nederlandse zoogdiersoorten vinden, plus nog een handvol leuke extraatjes zoals wasbeer, wilde kat en lynx! Echt gemakkelijk te vinden zijn die laatste twee natuurlijk niet, maar alleen het idee dat ze er zijn, maakt de sneeuwpret alleen maar groter. 

Vannacht is er een verse laag plaksneeuw gevallen van ongeveer 10 centimeter. Waar hebben we dat aan verdiend!? We beginnen vandaag met een 'simpel' rondje vanuit huis in het Rabental, waar zoals het hoort de eerste vogel die we horen ook daadwerkelijk een raaf is. We zien ook dat er vannacht een vos door 'onze' tuin heeft gelopen en op de cameraval, die ik ongeveer 50 meter achter 'ons' huisje heb opgehangen, is te zien dat er een wild zwijn voorbij is gedenderd. 

Al vrij snel pikken we een spoor op van een eekhoorn die door de sneeuw van boomvoet naar boomvoet hopt. Typische spoorgroepjes van vier prenten bij elkaar met onderlinge afstand van 80 tot 90 centimeter. Bij elke boomvoet houdt hij even in alsof hij eerst moet checken of hij veilig naar de volgende kan. Bij één boom snuffelt hij wat langer rond wat een paar prachtige achtervoetprenten oplevert (zie foto 1). 

Foto 1. Prenten (voor- en achtervoet) van eekhoorn. 

Even verder kruist het spoor van de eekhoorn dat van een vos. De bos heeft bij een, voor hem blijkbaar belangrijk boompje, even gemarkeerd (zie foto 2, onder het boompje is een geelbruine verkleuring te zien die daarna weer deels met sneeuw is bedekt). De urinespoor ligt ongeveer dertig centimeter uit de spooras van de prenten en dus ga ik er vanuit dat de vos een man is. Maar als ik er over nadenk heb ik nog nooit een vos zien plassen zoals een hondenreu dat doet, dus met de achterpoot omhoog. De vossen die ik in levende lijve heb zien plassen, deden dat allemaal zoals een hondenteefje dat doet (al heb ik dominante hondenteef ook wel eens haar poot op zien tillen tijdens het plassen). 

Foto 2. Loopspoor van een vos met urinemarkering. 

Ons wandeltempo ligt extreem laag want om de haverklap duikt er weer een leuk spoor op. Waarom we dan juist dat ene edelhertenspoor uitkiezen om te volgen blijft een raadsel maar het blijkt wel een goede keus. Ongeveer 1,5 km volgen we het rustig stappende dier. Geregeld kruist 'ons' hert (dat aan de grootte en vorm van de prent te zien een man is) het spoor van andere edelherten die in kleine groepjes in galop of ook rustig stappend andere kanten op waaieren. 

In die 1,5 kilometer heeft het hert 3x een beetje sneeuw weggekrabt om wat te eten aan met name mos zo lijkt het. Het spoor leidt ons naar een deel van het bos waar het steeds dichter wordt. Hier vinden we uiteindelijk een slaapplaats (1,20 x 70 cm) die nog niet zo heel lang geleden verlaten is (foto 3). De plek stinkt en is nat, waarschijnlijk veroorzaakt doordat het hert bij vertrek heeft geürineerd. Drie meter verderop ligt een grote hoop keutels met dertig centimeter daarvoor een klein plasje urine...

Foto 3. Slaapplaats van een edelhert. 

We besluiten het dier, dat aan de verse prenten en andere sporen te zien, kort geleden rustig is vertrokken niet verder te volgen. Het is goed zo, de kans dat we het dier onnodig verstoren wordt steeds groter en dat is nou ook weer niet de bedoeling. We hebben al eten ingeslagen voor vanavond...

Na nog wat onhandig geklauter en geglibber over een snel stromend beekje besluiten we de makkelijke route terug naar huis te nemen. We lopen langs de rand van de Okerstausee over het Eichornpfad. Er ligt nog maar een dunne laag ijs op het meer. In ieder geval veel te dun om een edelhert te houden. Een hert dat het toch wilde proberen is door het ijs gezakt en heeft een rondje moeten 'zwemmen' om weer aan wal te komen (foto 4). 

Foto 4. Een edelhert is door het ijs gezakt,
heeft een rondje gezwommen en is
weer aan wal geklommen. 

Wat dichterbij het dorp vinden we nog een erg leuk winters spoor veroorzaakt door eekhoorns. Op het pad liggen stukjes sparrentwijg van ongeveer 6 tot 8 centimeter lang. Als je die twijgjes van dichterbij bekijkt zie je dat de knoppen eraf gegeten zijn (foto 5). Ook aan de zijde waar de twijg aan de boom heeft gezeten, zijn soms snijvlakken van de tanden te zien. 

Foto 5. Knoppenvraat bij sparren veroorzaakt door eekhoorns.

Zo, en wat kun je hier nu allemaal mee? Geen idee. Ik wilde eigenlijk alleen even vertellen dat we een erg leuke dag hebben gehad...

Sneeuwspoorjournaal #1 - Vos eet poep

Met 11 dik ingepakte mensen in de Harz op zoek naar diersporen. Nou ja, op zoek. Je struikelt er over. Letterlijk soms. Vooral vossen zijn erg actief. Met een beetje goede wil word je zelf die vos. We volgden een spoor en zagen hoe hij om zijn as draaide, oftewel het spoor liep niet verder. Maar een vos doet nooit iets voor niets. En dat was hier ook het geval. Hij was een aantal keutels van een edelhert op het spoor. Groef ze op met zijn poot en misschien ook wel snuit. Misschien had hij er een paar opgegeten, als een soort snack. Maar blijkbaar was de honger nog niet groot genoeg...

Door vos opgegraven keutels van edelhert.