Het Prentenboek is onderweg...

René tekent de laatste prenten. 

Schande! Al meer dan een half jaar heb ik niets nieuws geschreven. Op dit blog dan... In de praktijk ben ik de laatste maanden bijna dag en nacht aan het schrijven geweest, maar dan voor Het Prentenboek dat ik samen met René Nauta maak. Na drie jaar is het manuscript klaar, zijn alle foto's (bijna 750 in totaal) uitgezocht en bewerkt en heeft René bijna 350 tekeningen gemaakt. Zondag hebben we alles naar vormgever Wemoet Wartena gestuurd. En nu? Nu begint het zenuwachtige wachten op de eerste proeven.
Het wordt een joekel van een boek. Vier- tot vijfhonderd pagina's vermoed ik. Een handzame veldgids kun je het niet meer noemen denk ik, maar doorwrocht is het wel... In mei is de boekpresentatie, ergens in het midden van het land.
Nu heb ik hopelijk ook weer tijd voor anderen dingen en weer af en toe een mooi sporenavontuur posten op Natuurspoor. Wil je op de hoogte blijven van Het Prentenboek dan kun je de website www.hetprentenboek.eu of Het Prentenboek op Facebook in de gaten houden.

Het Prentenboek vordert

Cover van Het Prentenboek.

Ruim twee jaar werken René Nauta en ik nu aan Het Prentenboek en hopelijk is het voor de zomer van 2018 écht klaar. Het wordt hoe dan ook een kloek boek over voetafdrukken van zoogdieren, vogels, reptielen, amfibiën en insecten. Het boek bestaat uit zeven hoofdstukken, waarvan er nu vijf af zijn en naar vormgever Welmoet Wartena zijn gestuurd. Ook hoofdstuk 7 is zo goed als klaar. Het wordt dus steeds spannender.

We hebben nog zo'n twee maanden nodig om het hart van het boek af te ronden waarin de voetafdrukken van meer dan honderd verschillende diersoorten worden behandeld. De teksten worden voorzien van heel veel foto's en tekeningen. In de afgelopen twee jaar zijn we door het bestuderen van de voetzolen van dieren, het bekijken van honderden prenten in het veld en van foto's in ons eigen archief nog weer tot allerlei nieuwe inzichten gekomen. Dat maakt het schrijven van het boek ook voor onszelf tot een fantastische leerschool.

Een van de vele tekeningen uit het boek. ©René Nauta. 

In het boek is ook veel aandacht voor verhalen. Verhalen die niet meteen ingaan op allerlei technische details van voetafdrukken, maar meer over de avonturen er omheen. Veel van dat soort verhalen vind je ook hier op Natuurspoor en in mijn maandelijkse diersporenartikel in het Friesch Dagblad (klik hier voor een voorbeeld). Als je de laatste nieuwtjes over Het Prentenboek wilt volgen, verwijs ik je graag naar de speciale website over het boek www.hetprentenboek.eu.

Natuurspoorjournaal #86 - Meneer boommarter & mevrouw bunzing

Van René Nauta kreeg ik deze week een schedel van een bunzing. Dat zijn nog eens cadeautjes! In mijn lezing over marterachtigen laat ik vaak zien dat bunzing en boommarter even zwaar kunnen worden, maximaal zo'n 2 kilo. De maximum gevonden gewichten van bunzing liggen zelfs hoger dan die van boommarter.

De variatie in de gewichten bij deze soort is echter enorm groot. De lichtste bunzingvrouwtjes wegen krap een pond. De zwaarste mannetjes dus 3 keer zo veel. Je zou verwachten dat je dit ook terug ziet in de grootte van de schedel. Oftewel, dat een schedel van zo'n zwaar bunzingmannetje ongeveer even groot is als die van een boommarter van een gelijk gewicht.

Voor het opmeten van schedels gebruiken we meestal de condylobassaallengte oftewel CBL. Dit is de lengte gemeten vanaf de achterhoofdknobbels tot aan de voorste punt van de snijtandkassen (zie Veldgids Europese Zoogdieren van Annemarie van Diepenbeek). Voor de boommarter wordt een CBL gegeven van 80-92 mm. Op de de foto is links een schedel van een boommarter afgebeeld. Deze heeft dus ongeveer de maximum lengte.

Schedel van boommarter-man en bunzing-vrouw.

Rechts is de schedel van de bunzing te zien die ik van René kreeg. Deze heeft een lengte van ongeveer 62 mm. Annemarie geeft voor bunzing een CBL-variatie van 61-75 mm. Dus, waar in het gewicht wel overlap is tussen beide soorten, is dat bij de schedel niet aan de orde. En zijn deze twee voorbeelden niet echt gemiddeld te noemen. Hoogstwaarschijnlijk ligt hier een hele grote meneer boommarter naast een hele kleine mevrouw bunzing.

Boeken - Bushcraft Handboek

Cover van het boek dat je hier kunt bestellen. 

Het komt niet zo vaak voor dat ik een boek in handen krijg dat nog niet te koop is. Maar een week geleden waren René en Beke bij ons op bezoek en ze hadden een printversie bij zich van hun Bushcraft Handboek waar ze de afgelopen twee jaar aan hebben gewerkt. Ik heb in dat proces een beetje mogen meelezen en -kijken naar het hoofdstuk over Tracking. Al pratende vorm je je een beeld hoe dat boek er ongeveer uit gaat zien. Dat beeld wordt natuurlijk steeds concreter, helemaal als er op een geven moment opgemaakte pagina's op Facebook verschijnen.

Maar wat ik vorige week maandag in handen had, overdonderde me toch nog een beetje. Een boek moet je, naar mijn mening, maken met hart en ziel. En ik heb de laatste tijd weinig boeken voorbij zien komen waar dat zo van afstraalt. Oké, ik ben niet objectief, bevoordeeld, te veel betrokken en altijd positief als het om mooi gemaakte boeken gaat. En ja, met de makers van het boek organiseer ik sporentochtjes in Nederland en Duitsland en ik reken ze tot mijn vriendenkring. En dus kun je deze bespreking beschouwen als een stukje ordinaire reclame.

Dat kan inderdaad. En ik hoop ik ook dat het boek duizenden keren over de toonbank gaat. En dat terwijl ik zelf geen diehard bushcrafter ben. In tegendeel, ik ben gek op kekke (en vaak dure) buitensportspulletjes en kan niet zonder mijn Primus-brander en Hilleberg-tent. Maar ook dat zijn slechts middelen om in de basis hetzelfde te doen en waar we elkaar in vinden: zoveel mogelijk buiten zijn, je leven leiden zo dicht mogelijk bij de natuur. Tot in je haarvaten voelen dat je deel uitmaakt van iets dat groter is dan onze huidige cultuur. Dat slapen onder een blote hemel, het kunnen maken van een vuur, het leren herkennen van eetbare planten en diersporen iets is wat niet alleen leuk is om te doen, maar je ook anders leert kijken. En vooral ook naar jezelf. Alleen laten René en Beke in hun boek zien dat je daarvoor al die dure spulletjes, die ik vaak met met me meezeul, niet per se nodig hebt.

Het boek is prachtig vormgegeven door Welmoet Wartena en rijkelijk voorzien van beeldmateriaal. Vooral de illustraties die René zelf maakte (hij werkte in een vorig leven als illustrator) geven het boek een nog persoonlijker tintje en maken het ook echt tot een handboek. Ik heb de stapel prints op een gegeven moment maar weg gelegd. Ik wilde nog een beetje verrassing bewaren voor als ik het echte boek, dat wordt uitgegeven in eigen beheer, in handen heb. En dat gaat hopelijk zondag gebeuren als ze het 'ten doop' houden op natuurcamping De Klashorst in Diffelen bij Hardenberg. En eerlijk is eerlijk, ik zal na het lezen van het boek mijn tentje niet weg doen en  alleen nog maar onder een basha slapen. Maar ik weet nu al wel dat het boek me nóg meer naar buiten zal trekken. Daar kijk ik nu al naar uit.

Natuurspoorjournaal #76 - Doodlopen

Het spoor van twee edelherten in de overgang van galop naar draf.

Spoorzoeken is een fascinerende bezigheid. Met een beetje goede wil zou je het een manier van leven kunnen noemen. Toevallig (of niet) ben ik nu aan het lezen in De mens als duurloper, het beroemde boek van ultraloper Jan Knippenberg. En hij begint zijn boek met verhalen over volkeren die ooit al hardlopend en spoorzoekend hun eten 'verzamelden'. Knippenberg is vooral geïnteresseerd in het waarom van het hardlopen, maar ik vind het spoorzoekende deel natuurlijk minstens zo interessant.

Trailing
Afgelopen dagen gaf ik samen met René Nauta een trailingcursus in de sneeuw van de Harz, een prachtige streek in Duitsland op vier uur rijden van Nederland. Het gebied is totaal 300.000 ha groot en biedt relatief dichtbij huis veel van wat ik Nederland vaak mis: bergen (min of meer), een redelijk grote kans op sneeuw en een paar diersoorten die erg tot mijn verbeelding spreken zoals lynx en wilde kat. Maar bovenal het genot van het volgen van vossen in de sneeuw.

Bosjesmannen
Tijdens die dagen kwam een paar keer het woord 'doodlopen' langs, een term die wordt gebruikt voor de jachttechniek die jagersvolken gebruiken om een wild dier uit te putten door hem dagen lang te achtervolgen. René heeft die techniek van dichtbij meegemaakt bij de bosjesmannen in Namibië. Hij vertelde een mooi verhaal over het belang van trailingvaardigheden in die cultuur.

In diepe sneeuw, bij spoor (galopsprong)
van een marter. (foto René Nauta)

Zittend bestaan
Tijdens een uitstapje vond René een prent van een dier. Twee jongere jagers in de groep wisten eigenlijk niet welk dier het was. Toen de 'de oude baas' erbij werd geroepen zag hij in een oogopslag om welk dier het ging, hoe oud het spoor was, in welke richting het liep en hoe snel. Een vaardigheid die de jonge jagers al niet meer of nog niet beheersten. Mogelijk zijn ze als volk ook een stuk minder afhankelijk geworden van deze manier van jagen. Jan Knippenberg schrijft in zijn boek dat dit een moment is dat lichaam en geest zich scheiden, het kantelpunt dat de mens overschakelt van een lopend naar een zittend bestaan.

Kardinale fout
Tijdens het lopen, of dat nu snel of langzaam is, probeer ik zelf voortdurend bewust te zijn van wat er om me heen gebeurt. Vooral tijdens het hardlopen lukt dat vaak niet, een teken dat ik te snel loop. Eigenlijk heb ik geen hartslag- of snelheidsmeter nodig. Als ik niets meer waarneem, ga ik te snel. Gelukkig heeft dat in deze tijd niet al te veel consequenties, maar in vroeger tijden was dit waarschijnlijk een kardinale fout. En misschien is dit wel een mooie metafoor voor het leven in de moderne tijd. We gaan in veel te snel. We nemen nog maar weinig waar. We lopen nog wel hard, maar achter totaal andere dingen aan. Dat noemen we ook wel de vooruitgang.

Loopspoor van vos op bevroren sneeuw. 

Natuurspoorjournaal #68 - Hazen baden zand

Zandbad van een haas.

De afgelopen dagen deed ik mee aan de (sorry voor het Engels) Specialist Evalution van CyberTracker. Lang verhaal, kort. De Zuid-Afrikaan Louis Liebenberg heeft een methode ontwikkeld om de enorme kennis op het gebied van dierspoorzoeken en -volgen bij het Afrikaanse San-volk te gebruiken voor onderzoek en bescherming van dieren. Die kennis, die al duizenden jaren, van generatie op generatie wordt doorgegeven, is volgens hem misschien wel de 'oorsprong van wetenschap'.

Hij leerde het San-volk via een pda hun waarnemingen in te voeren, vandaar de naam CyberTracker. Het werkte. De bosjesmannen kregen ineens waardering voor hun kennis en kunde waarvan het nut - het volgen van dieren en bejagen ervan voor de voedselvoorziening - steeds meer op de achtergrond was geraakt. Maar nu bleek die kennis van grote waarde voor het begeleiden van safari's of voor wetenschappelijk onderzoek aan en bescherming van bedreigde diersoorten.

Om wildgroei te voorkomen, ontwikkelde Liebenberg ook een certificeringsmethode. Die methode waaide later over naar Amerika en landt nu ook voorzichtig in Europa, waarbij sinds een paar jaar cursussen worden gegeven in b.v. Engeland en Duitsland. Mijn spoorzoekmaatjes René Nauta volgde zo'n cursus in Engeland en werd erg enthousiast. Hij probeerde diverse Nederlands natuurorganisaties te interesseren, maar daar landde het niet echt. Ik probeerde het ook nog bij een aantal collega's maar kreeg geen medestanders. Daarom heeft René het zelf maar opgepakt en twee Amerikaanse Eveluators (Casey McFarland en David Moskowitz) zoals dat zo mooi heet, gevraagd naar Nederland te komen. Vorig jaar werd al eens de Standard gegeven en dit jaar voor het eerst ook de Specialist.

Afdruk van achtervoet van een bever (groene pijl) en blinde darm-uitwerpsel van een vogel. 

En zo kwam het dat ik gister en vandaag langs de IJssel en op Veluwe een dikke zeventig vragen kreeg. Van wie is dit spoor, welke voet is het, is het van een mannetje of vrouwtje, was het dier hier in stap, draf of galop? Dat soort vragen. Leuk om te doen, maar nog leuker is de discussie achteraf met de groep en met Casey en David. Want, eerlijk is eerlijk, spoorzoeken is geen wiskunde. Soms lijken sporen van verschillende soorten zo op elkaar dat je het onderscheid niet kunt maken. Maar vaker is het onmiskenbaar en dan maak je juist soms hele domme fouten.

Erg leuk was het ook om twee dagen samen met Annemarie van Diepenbeek, de schrijfster van de onvolprezen Veldgdis Diersporen  op te trekken. Zij is er, samen met de Pool Henrik Okarma, voor 'verantwoordelijk' dat ik tien jaar geleden zo verslingerd ben geraakt aan het zoeken van en kijken naar diersporen. En nu kun je van alles vinden van die toestanden rond zo'n CyberTracker Eveluation, maar in de eerste minuut dat Casey McFarland uitlegde waar de volgende twee dagen over zouden gaan, zei hij iets dat me raakte. Vrij vertaald. Het gaat niet om het halen van de hoogste score op het examen, maar om het buiten zijn, van elkaar te leren en vooral dat spoorzoeken en -interpreteren een diepere laag aan je natuurbeleving geeft. Dat je leert beter te begrijpen wat er om je heen gebeurt. Je krijgt een nog beter beeld van wat dieren moeten doen om te leven. En bovenal, dat je al die ervaringen kunt delen met anderen.

Jammer, weer geen wolf. 

Voor mij het mooiste spoor van de afgelopen twee dagen kregen we meteen aan het begin onder ogen. Ik zag vrij snel dat het om een 'zandbad' ging, maar had geen flauw idee van welk dier. Ik zag bij een van de ondiepe kuilen in het zand een vossenkeutel liggen en er middenin stond een pootafdruk van een vos. Vos, dan maar, omdat ik niets beters kon bedenken. Maar ik wist dat het niet goed was. Casey legde uit dat het zandbaden van een haas waren. En toen zag in ineens ook overal de lange hazenpoten staan. Ik kon me daarna gemakkelijk voorstellen hoe ze door het zand gerold hadden. Volgens Casey deden hazen dat in Amerika volop. Ik had het nog nooit gezien. Niemand uit de groep. Toch knap hoe zo'n Amerikaan je in je eigen achtertuin even aan de hand meeneemt in diersporenland...

O ja, ben geslaagd en heb ondanks een paar hele domme fouten niveau 3 gehaald. Dat schijnt best goed te zijn, maar ik hoop vooral dat wat ik in de afgelopen dagen heb geleerd en gezien snel kan delen met anderen. Want dat doe ik het allergraagst...