Natuurspoorjournaal #99 - Nerts

Tijdens mijn lezingen over marters wordt me vaak gevraagd of boom- en steenmarter met elkaar kunnen kruisen. Het antwoord is: nee (voor zover ik weet). In het boek Marder, Iltis, Nerz und Wiesel (Haupt Verlag) las ik dat Europese nerts en bunzing wel met elkaar kunnen kruisen. Nu zal dat geen schering en inslag zijn, al is het alleen omdat de Europese nerts zo goed als verdwenen is uit Europa. In Frankrijk, Spanje en de Baltische Staten resteren nog kleine populaties. 

Habitat van Amerikaanse nerts in de Lausitz, met wissels van nestjongen. (Duitsland)

Daar is in grote delen van Noord-Europa, onbedoeld of ongewenst zo je wilt, de Amerikaanse nerts of mink voor in de plaats gekomen. De soorten lijken sterk op elkaar. De Amerikaanse nerts is een beetje groter en zwaarder (het zal ook niet!) en heeft alleen een witte kin. De Europese nerts heeft ook nog wat wit rond de bovenlip.

Door Amerikaanse nertsen aangegeten vis. (Lausitz, Duitsland)

De mink is ooit naar Europa gehaald voor de pelsdierfokkerij, maar al in 1926 wisten ontsnapte exemplaren zich in Frankrijk in het wild voort te planten. Ook elders wist de Amerikaanse nerts zich in het wild te vestigen. In Nederland worden geregeld individuen waargenomen, maar voor zover mij bekend is voortplanting hier in het wild nog niet vastgesteld. 

Schuilplaats van Amerikaanse nerts. (Femundmarka, Noorwegen)

Ik heb Amerikaanse nertsen gezien op IJsland, aan de kust van Noorwegen en vorig jaar in de Lausitz in Duitsland. Daar konden we een moeder met haar jongen een tijdje bestuderen aan de rand van een sloot. De Amerikaanse nerts heeft in die zin dezelfde habitatvoorkeur als zijn Europese neef. Ze zullen ook wel een gemeenschappelijke voorouder hebben vermoed ik. (Of maak ik nu een denkfout?) Hoe dan ook, ze zijn een soort 'intermediair' tussen de otter en de bunzing. Ze kunnen ook verbazend goed zwemmen. En blijken, net als alle andere marterachtigen, buitengewoon interessante beestjes. 

Hoe dan ook, ik deel hier graag wat plaatjes van sporen van Amerikaanse nertsen. Je weet nooit waar het goed voor is.  

Uitwerpselen van Amerikaanse nerts in vogelkijkhut. (Lausitz, Duitsland)

Uitwerpsel van Amerikaanse nerts met visgraten. (Runde, Noorwegen)

Eenoog bunzing

Film Theo Bus

In het land der blinden is eenoog koning... Maar wat als het land vol is met concurrenten die nog allebei hun kijkers kunnen gebruiken? Regelmatig komen mijn onderzoeksmaatje Tonnie Sterken en ik op cameravalbeelden dieren tegen die aan één oog blind lijken te zijn. Oftewel, op de cameravalbeelden is te zien dat maar één van beide ogen licht reflecteert. Conclusie, hij moet wel blind zijn aan dat andere oog. (Edit: Maar misschien zijn er andere oorzaken. Dan hoor ik het graag!)

Zo hebben we een steenmarter in de buurt van Veenhuizen die zich al meer dan een jaar prima lijkt te redden. En nu had Tonnie via Theo Bus een filmpje met daarop een prachtige, ogenschijnlijk zeer vitale, bunzing. Als hij richting camera kijkt, zie je dat het een 'eenoog' is. Maar hoe erg is dat nou?

Veel onderzoek is er niet naar gedaan. Wat wel bekend is, is dat het gehoor en de reukzin bij een bunzing belangrijker zijn voor een succesvolle jacht, dan een goed zicht. Er wordt gesuggereerd dat ze 's nachts beter zien, dan overdag. Maar dan nog, prooien worden vooral met de neus opgespoord, zoals ook weer bevestigd wordt in de prachtige nieuwe monografie Polecats van Johnny Birks. 

In hoeverre een eenoog-bunzing in het nadeel is ten opzichte van zijn soortgenoten - en dus concurrenten - is gissen. Van bunzingen wordt beweerd dat ze minder territoriaal zijn dan andere materachtigen. In die zin zou concurrentiedruk dus ook minder van belang kunnen zijn. Bovendien, zo dik is het niet meer gezaaid met andere bunzingen. De intensivering van het cultuurlandschap zal daar ongetwijfeld een rol in spelen. 

En een interessante vraag die mij geregeld op mijn marterlezingen wordt gesteld is, in hoeverre steenmarter als concurrent van bunzing moet worden gezien. Ze maken deel uit van hetzelfde 'gilde' en hebben enige overlap in hun voedselkeuze en habitat. Verdrijven zij niet alle bunzingen? Ik geloof dat niet. 

Als je naar het voorkeurshabitat en voedselkeuze van de bunzing kijkt, moeten otter en Amerikaanse nerts eerder als concurrent worden gezien (als je al in dat soort termen wilt denken). Vooral van Amerikaanse nerts wordt gezegd dat hij stevig effect kan hebben op de bunzingpopulatie. De onvolprezen Vadim Sidorovich heeft in Wit-Rusland bijvoorbeeld aangetoond dat de geslachtverhouding in een bunzing-populatie drastisch kan veranderen als de Amerikaanse nerts voet aan de grond krijgt. 

De relatief kleine bunzing-vrouwtjes verliezen het van de nerts-mannen. Daardoor verschoof het aandeel bunzing-vrouwtjes in een door Sidorovich bestudeerde populatie van 43% naar 5%. Ook zag hij dat het gewicht van de vrouwtjes toenam na de komst van de nertsen. Kortom, die Amerikanen moet je wel in de gaten houden, al lijken die het in Nederland in het wild een stuk minder goed te doen dan in andere Europese landen. 

Over het hoe en waarom van oplichtende ogen bij dieren heeft Jeroen Kloppenburg al eens een leuk stuk op zijn website geschreven. Je vindt het hier. 

Natuurspoorjournaal #91 - Ratten, padden en eikels

Restanten van een rattenmaal. 

Op mijn otterrondjes langs de beken in Noordwest-Drenthe kom ik altijd ook wel sporen van bruine ratten tegen. Meestal van die prachtige handvormige pootafdrukjes, maar ook wel een kwak sterrenschot, keutels of holen. Bruine ratten zijn, kortom, overal. Vandaag vond ik iets wat ik nog niet eerder van bruine ratten was tegen gekomen: ze eten ook eikels.
Dat is vast geen nieuws. Ratten eten immers bijna alles, tot Kliko's aan toe weet ik uit ervaring. Maar hier viel het me op omdat de bovengrondse wissels langs de oeverrand van het Oostervoortse diep bezaaid waren met eikels in allerlei stadia van consumptie. Van alleen een hapje er uit, tot volledig 'schoongelikt'. Het gaat natuurlijk helemaal nergens over, maar misschien is het juist daarom wel zo leuk.

Voorraadje padden en kikkers van een bruine rat.

Nog even en bruine ratten schakelen weer over op het eten van kikkers. Ze vangen in het vroege voorjaar vooral bruine kikkers en padden. Die padden eten ze vervolgens niet op vanwege de gifklieren in de huid. Daardoor vind je soms kleine stapeltjes padden aan de rand van een oever, een soort voorraadkamer die niet wordt aangebroken. Tenzij een bunzing zo'n paddenstapel ontdekt er af en toe eentje weg snaait. De bunzing, en ook de otter, kunnen padden wel eten. Ze stropen het huidje er op vakkundige wijze vanaf zodat ze geen last hebben van die gifklieren. Iets wat bruine ratten blijkbaar niet kunnen.
Een paar jaar geleden zag ik in de Peestermaden hoe een stevige bunzing, zo'n paddenkerkhof had ontdekt. Ik heb er een uurtje zitten observeren en in die tijd kwam hij twee keer terug om iets van de stapel weg te halen. Hij kroop er vervolgens mee onder een dichte bramenstruik. Ik zat me van een afstandje al te verkneukelen op het feit dat ik even later een foto van een afgestroopt paddenhuidje kon maken. Maar dat ging mooi niet door. Het zou mij niet verbazen dat die bunzing ook donders goed wist dat hij beter eerst de niet giftige kikkers op kon eten. Die padden bleven immers toch wel liggen...

Natuurspoorjournaal #86 - Meneer boommarter & mevrouw bunzing

Van René Nauta kreeg ik deze week een schedel van een bunzing. Dat zijn nog eens cadeautjes! In mijn lezing over marterachtigen laat ik vaak zien dat bunzing en boommarter even zwaar kunnen worden, maximaal zo'n 2 kilo. De maximum gevonden gewichten van bunzing liggen zelfs hoger dan die van boommarter.

De variatie in de gewichten bij deze soort is echter enorm groot. De lichtste bunzingvrouwtjes wegen krap een pond. De zwaarste mannetjes dus 3 keer zo veel. Je zou verwachten dat je dit ook terug ziet in de grootte van de schedel. Oftewel, dat een schedel van zo'n zwaar bunzingmannetje ongeveer even groot is als die van een boommarter van een gelijk gewicht.

Voor het opmeten van schedels gebruiken we meestal de condylobassaallengte oftewel CBL. Dit is de lengte gemeten vanaf de achterhoofdknobbels tot aan de voorste punt van de snijtandkassen (zie Veldgids Europese Zoogdieren van Annemarie van Diepenbeek). Voor de boommarter wordt een CBL gegeven van 80-92 mm. Op de de foto is links een schedel van een boommarter afgebeeld. Deze heeft dus ongeveer de maximum lengte.

Schedel van boommarter-man en bunzing-vrouw.

Rechts is de schedel van de bunzing te zien die ik van René kreeg. Deze heeft een lengte van ongeveer 62 mm. Annemarie geeft voor bunzing een CBL-variatie van 61-75 mm. Dus, waar in het gewicht wel overlap is tussen beide soorten, is dat bij de schedel niet aan de orde. En zijn deze twee voorbeelden niet echt gemiddeld te noemen. Hoogstwaarschijnlijk ligt hier een hele grote meneer boommarter naast een hele kleine mevrouw bunzing.

Vleugje wildernis #2 - Eet smakelijk

Oranje aaskever in de bek van een dode bunzing.

De menselijke geest zit raar in elkaar. Of preciezer, de mijne. Dat leid ik even in. Een dik uur ben ik met M. en haar dochter L. op de heide bij Mensinge op zoek geweest naar adders en andere reptielen. Geen adders, wel drie levendbarende hagedissen. Een kleine teleurstelling, dat echter weer ruimschoots werd gecompenseerd door een jodelende wielewaal, een paar knisperende fluiters en dansende groentjes. Of te wel, het barstte van het leven en de goede zin. Tot zover niets aan de hand.

Op de weg terug naar de auto lopen we nog even langs een bewoonde vossenburcht. Rond deze kraamkamer van nieuw leven heerste dood en verderf. Er lag een half opgevreten wilde eend, de vleugels van een bergeend, de veren van een geplukte kip en dood bunzingmannetje. In zijn bek wemelde het van de aaskevers en doodgravers. 'Eet smakelijk', zei M. En ondanks dat L. een bikkel is, keek ze niet heel blij. Maar mijn hart maakte een sprongetje.

Ik bedoel maar, het is toch niet echt normaal dat je met de dood zo navrant in beeld een vreugdedansje maakt. Het is ook niet zo dat ik me nu al verheug op mijn eigen verscheiden. Sterker nog, ik heb het leven lief. Ik leef intens, voortdurend op het randje van oververmoeidheid omdat ik alles buiten wil meemaken. Voor je het weet doen de aaskevers en doodgravers zich te goed aan mijn stoffelijk overschot. (Misschien behoeft dit een kleine toelichting. Mijn jeugd was omgeven met de dood. Mijn opa's en oma's zijn allemaal relatief jong gestorven. Mijn moeder werd slechts 42. Ik ben nu 39.)

Terug naar die bunzing, de aaskevers en het waarom van dat 'hartsprongetje'. Ik weet het eerlijk gezegd ook niet precies. Waarom vind ik raven fascinerende beesten? En lammergieren, wolven, vossen? Dat ga ik de komende tijd uitzoeken in Vleugje wildernis. Want daar zit een verband. Die beesten doen me denken aan wildernis, als ik weet en überhaupt kan weten wat dat is. En de 'dood' heeft er ook iets mee te maken. Blijkbaar meer dan wielewalen en groentjes.

Nou ja, er is tussendoor natuurlijk ook nog genoeg tijd over om over allerlei leuke beesten te schrijven en mee te doen aan de goede dingen van het leven. Zoals genieten van zelfgebakken chocoladebrownies van meesterbakker L. na afloop van het uiterst genoeglijke tochtje over de overgecultiveerde heide van Mensinge. Inderdaad, eet smakelijk!