De wildheid van een winterkoning

Na ons verblijf als vogelwachter op Rottumerplaat vorig voorjaar heb ik veel nagedacht over begrippen als wildernis, wildheid en (wilde) natuur, maar vooral ook over onze relatie met natuur. In onderstaande overdenking wil ik het met name hebben over wildheid omdat het een begrip is dat kan helpen in onze, of in ieder geval mijn, zoektocht naar een leven meer in verbinding met de natuur om ons heen. Mijn basisidee is dat we de natuur en daarmee onszelf vooral ruimte moeten geven.

Winterkoning. 

Natuurfilosoof Martin Drenthen geeft een mooie definitie van wat ik onder wildheid versta: ‘Datgene wat tegen de menselijke controledwang ingaat.’ Bij gebrek aan wildernis, een landschap dat een geschiedenis heeft zonder menselijke invloed, biedt het begrip wildheid mij een venster op de ongerepte natuur. En voor de duidelijkheid, ik idealiseer of romantiseer die ongereptheid niet. Ik wil niet terug naar de tijd waarin we in berevellen en met speren op rendieren joegen. Ik merk alleen dat ik een sterk verlangen heb om het ongerepte binnen handbereik te hebben. Om het op te kunnen zoeken.

Dat verlangen begon ruim twintig jaar geleden toen ik een paar keer afreisde naar het oosten van Polen. Ik wilde wel eens zeearenden zien en kraanvogels of wolven. We reden er nogal toeristisch rond in een busje, bezochten diverse gebieden tussen de vermaarde Biebzra en mythische Bialowieza en zagen inderdaad zeearenden, kraanvogels en zelfs een wolf, al was het maar een halve seconde voor mijn gevoel. En we zagen nog meer. Veel meer. Maar dat realiseerde ik me toen nog niet.

Daar in Polen werd ik voor de tweede keer in mijn leven overvallen door een gevoel dat ik moeilijk onder woorden kan brengen. De eerste keer dat het me overkwam was toen ik na uren lopen de oostpunt van Schiermonnikoog bereikte en vanaf het Willemsduin (wat toen nog zo’n beetje de oostpunt was) uitkeek over een stijf bevroren Waddenzee. En later kwam het gevoel terug hoog in de bergen van Zwitserland, tijdens een verstilde kanotocht in de Muritz en toen ik het Noorderlicht zag op de Lofoten. Stuk voor stuk grootse ervaringen. Maar het gevoel overviel me kortgeleden voor het eerst ook toen ik het verlaten nest van een winterkoning vond in de wortelkluit van een omgevallen boom in een voormalige productiebos.

Bialowieza (Polen). 

Kinderschoenen

Het gevoel dat ik hierboven beschrijf komt overeen met wat de Britse schrijver Paul Kingsnorth omschrijft als ‘het besef dat je deel uitmaakt van iets dat groter is dan jezelf.’ Het is voor mij een fijn, berustend en relativerend gevoel. Een gevoel van verbondenheid ook.  

Dit soort ervaringen had ik dus vooral in landschappen die nog relatief ‘heel’ zijn, maar dat soort landschappen zijn dichtbij huis nogal schaars. De landschappen die ons omringen zijn over het algemeen juist verre van heel. Het bos vlakbij mijn huis bijvoorbeeld en waar ik bijna dagelijks kom, is nog geen 150 jaar oud. Dat bos staat als het ware nog in de kinderschoenen. Nog niet zo lang geleden was het een eindeloze overbegraasde heidevlakte. Van ongestoorde landschappen is in Nederland sowieso al een kleine vijfduizend jaar geen sprake meer, al zal het er in de tijd van de hunebedbouwers nog redelijk gaaf zijn geweest. Een landschap waar uitgestrekte bossen, hoogvenen en moerassen elkaar afwisselden. Dit gemis wordt vaak aangegrepen door mensen die er een belang bij hebben om de natuur die er nog wel is af te doen als ‘geen echte natuur’ of nog erger ‘nepnatuur’. 

In de huidige, over het algemeen nogal mensgerichte landschappen lijkt het lastig om in de buurt te komen van wat ik voor het gemak maar even een natuurgevoel noem. En dat is jammer, want ik kom er steeds meer achter hoe natuur niet alleen voor mij persoonlijk, maar eigenlijk voor iedereen van levensbelang is. De onderzoeken over de waarde van natuur voor onze lichamelijke en psychische gezondheid stapelen zich op en in deze Corona-crisis zie je bijvoorbeeld dat we eigenlijk veel te weinig natuur of natuurlijke ruimte hebben.  

Nest van zwarte wegmier in wording in onze achtertuin.

Troost

Zoals vaker in de geschiedenis is gebleken, biedt natuur in ellendige tijden ruimte en troost. Ik moet in die zin vaak denken aan het boek De laatste wildernis van Robert Macfarlane waarin hij schrijft over een Engelse soldaat in een Duits krijgsgevangenkamp. De man zat jaren opgesloten, moest onmenselijk werk doen onder erbarmelijke omstandigheden. Maar de mooie herinneringen aan zijn wandeltochten in de woeste Schotse bergen, zijn ontmoetingen met sneeuwhazen en de hoop dat hij daar ooit weer zou kunnen ronddwalen, hielden hem op de been én in leven.

Ik vind het dan ook onbegrijpelijk en vooral ook onverteerbaar dat sommige politici en industriëlen vinden dat we voor natuur maar naar het buitenland moeten. Daar is volgens hen meer ruimte. De schaarse ruimte in ons land kunnen we volgens hen beter gebruiken voor hoogwaardige landbouw en industrie.

Het is voor mij een horrorscenario, want het grootste deel van het jaar ben ik niet - wie wel? -  in de gelegenheid om die gebieden in Europa op te zoeken. Bovendien wil ik niet eindeloos in de auto zitten, laat staan om de haverklap vliegen. Het liefst zou ik alles per fiets of te voet willen doen. Natuur in de buurt zou wat mij betreft dan ook moeten worden aangemerkt als primaire levensbehoefte. En die natuur moet ruimer en wilder zijn dan hier en daar een parkje of gebiedje waar op allerlei manieren, direct en indirect, voortdurend aan wordt getornd.

Wat ook merkwaardig is, is dat we steeds bozer lijken te worden op de plant- en diersoorten die nog wél uit de voeten kunnen in het door ons gedomineerde landschap. Generalisten, zoals zwarte kraaien en vossen, die zich net als wij weten aan te passen, kunnen niet op bewondering rekenen maar op diepe haat. En verdwenen soorten die hier langer leefden dan wij en nu terugkeren omdat we zijn gestopt met ze dood te schieten, te vergiftigen of anderszins vervolgen worden beschouwd als ongewenste vreemdelingen.

Het lijkt mij een verkeerde weg om deze ontwikkelingen tegen te houden. Het is juist nu een goede tijd om te onderzoeken of we op een andere manier kunnen samenleven met wilde planten en andere dieren. Mijn stellige overtuiging is dat als we ze meer de ruimte geven, we daarmee uiteindelijk meer ruimte geven aan onszelf.

Kraanvogels in de 'achtertuin', najaar 2019.

Ommekeer

Soorten waarvoor ik vroeger naar Polen ging, komen zoals gezegd langzamerhand vanzelf ons land weer binnenwandelen en –vliegen. Kraanvogels broeden op nog geen tien kilometer van mijn huis. Onlangs zag ik twee zeearenden cirkelen boven de Slokkert  tussen Norg en Veenhuizen en er lopen weer geregeld wolven rond in Drenthe. Bovendien zijn de raven weer terug, zie ik langs elke beek in de Kop van Drenthe weer ottersporen en broedde er vorig jaar zelfs een oehoe in het Drents-Friese Wold. Stuk voor stuk iconen van wildheid. Wie had dat durven dromen twintig jaar geleden? Ik word er intens gelukkig van.

Maar de echte ommekeer naar een leven waarin we de natuur meer ruimte geven en weer beschouwen als een primaire levensbehoefte in plaats van een noodzakelijk kwaad of zelfs als bedreigend, zit wat niet per se in de terugkeer van al die grote aansprekende soorten. Steeds meer realiseer ik me dat het accepteren van wildheid begint in je eigen achtertuin. In de plantjes die zich tussen de stoeptegels omhoog wringen, in de mieren die ineens over je vensterbank lopen, de spin die zijn web heeft gemaakt in een hoekje van het raam en de mussen die onder je dakpannen nestelen.

Goed verstopt en gecamoufleerd nestje van een winterkoning.

Wonder van wildheid

Daarom ga ik tot slot, graag nog even terug naar het nest van die winterkoning. Afgelopen winter liep ik door een verre van natuurlijk bos. De fijnsparren van een jaar of zestig oud stonden, ondanks vele dunningsrondes, nog steeds strak in het gelid. Onder de bomen had zich een decimeters dikke moslaag ontwikkeld en de lage winterzon wierp goudgele stralen door het bos. Een van de sparren was door de wind omver geworpen en zijn hoge, platte wortelkluit torende ongeveer een meter boven ons uit. Nog niet zo lang geleden was die boom meteen in stukken gezaagd en uit het bos gehaald, want dood hout was zonde van het geld en bovendien werd het met al die dode bomen een rommeltje. 

Maar in dit bos, waar de kettingzaag inmiddels achter slot en grendel is gedaan, had een winterkoning in deze kleine overwinning op de menselijke controledwang een volgende stap gezet. In het voorgaande voorjaar had hij zijn nest gemaakt in de kluit van die omgevallen fijnspar. Een perfect nestje van enkel mos. Het paste precies in de kom van mijn handen. Er waren jonge winterkoningen in grootgebracht die op hun beurt het komende voorjaar weer even hartstochtelijk zelf zo’n wonder van wildheid in elkaar zouden vlechten.

Door deze vondst zag ik in dat verwildering en daarmee verwondering begint in het kleine en op het moment dat wij in staat zijn om los te laten. Daarmee zeg ik niet dat alles moet veranderen in een met spinnenwebben omhulde janboel, maar wel dat we de vraag moeten stellen hoe we zo min mogelijk impact op natuur hebben en daarna pas, zoals milieuwetenschapper Jean Paul van Soest het onlangs in Trouw zei, moeten kijken welke economie daarbij past. En ik vermoed dat we er dan snel achter komen dat we er niet ongelukkiger op worden. Integendeel zelfs.

Boeken - Huiswaarts

Klik hier om het boek te bestellen.

Er zijn boeken waarvan je de hele oplage zou willen kopen, in de hoop dat de schrijver van het boek in kwestie daardoor zo wordt aangemoedigd snel met een nieuw boek te komen. Een van die boeken is wat mij betreft Huiswaarts van de Duits/Amerikaanse bioloog Bernd Heinrich. De man heeft al prachtige werkjes geschreven als Ravens in winter, Winterworld, The Geese of Beaver Bog en The Trees in my Forest.

Noviteit

Dat lijken genoeg boeken om een tijdje mee vooruit te kunnen, maar geen van die boeken is vertaald in het Nederlands. Nu ben ik geen Engalfabeet maar ik lees toch liever in mijn moerstaal. En Huiswaarts is wat dat betreft een noviteit. Het is me wel raadsel waarom Meulenhoff daar met dit boek, na al die eerdere juweeltjes, ineens mee start.

Hier blijkt trouwens ook weer dat het vertalen van boektitels uit het Engels nog niet zo eenvoudig is. Het origineel heet namelijk The homing instinct, wat een vrij adequate omschrijving is van waar het boek over gaat. De Nederlandse titel en ondertitel suggereren dat het vooral over trekvogels gaat, maar het gaat over veel meer waar Heinrich aan heeft gewerkt of interesse voor heeft. En Heinrich heeft voor bijna alles een gezonde nieuwsgierigheid en kan daarover ook nog eens heel beeldend en boeiend vertellen.

Albatrossen

In het Huiswaarts geeft Heinrich tientallen voorbeelden van hoe dieren op de een of andere manier aan een thuis gebonden zijn. Zoals albatrossen die geboren worden op een eilandje ergens in de Zuidelijk oceaan, daarna zes tot zeven jaar rondzwerven over de wereldzeeën zonder aan land te komen en dan toch weer terug gaan naar dat ene eilandje om zelf voor nageslacht te zorgen. Of hoe vogels de zon, maan, sterren en het aardmagnetisch veld gebruiken om de weg naar hun overwinteringsgebieden te vinden, hoe vissen de plek waar ze geboren zijn terugvinden op geur en hoe verschillende diersoorten een onderkomen bouwen als veilige thuishaven. Maar ook is er een kostelijk hoofdstuk over wilde bijen en ook een van mijn eigen favorieten, de atalanta, komt aan bod. Vanwege zijn Duitse afkomst, maakt Heinrich voortdurend uitstapjes naar Europese soorten wat de herkenning vergroot.

Puik werk

Het boek leest als een snoepwinkel met zoetigheden waar je niet misselijk van wordt. Je kunt er van blijven eten. Dat komt, zoals gezegd, niet in de laatste plaats door de aanstekelijke verteltrant van Heinrich. Je ziet wel dat hier en daar in de vertaling wat van zijn levendige stijl verloren is gegaan, maar de vertalers hebben puik werk verricht. En natuurlijk zorgen vooral ook de dieren die Heinrich beschrijft voor een constante stroom aan vreugdemomentjes. Althans bij mij. Al die strategieën en aanpassingen die dieren hebben ontwikkeld in de loop van de evolutie zijn ronduit hoopgevend.

Huiswaarts, Bernd Heinrich, 2015, Meulenhoff Boekerij bv, ISBN 978-90-290-9080-3

Buitenspoor #03 - Fernweh

Wat doe je op je vrije dag als het regent? Dan ga je foto's archiveren. Of appeltaart bakken. Of Licht op het noorden lezen van filosoof Stine Jensen. Of een beetje surfen op internet. Of je doet het allemaal en krijgt in no time te maken met een knoepert van een aanval van omgekeerde heimwee, oftewel fernweh zoals de Duitsers het zo mooi noemen. Bovenstaande combinatie van activiteiten deed me bijvoorbeeld terug verlangen naar de Jotunheimen.

Besseggen, Jotunheimen, Noorwegen.

In de nazomer van 2013, toen we ruim zeven weken door Noorwegen en Zweden struinden, liepen we er een aantal prachtige tochten. Een van de meest memorabele was de wandeling over de Bessengraat oftewel de Besseggen bij Gjendesheim. Wij gingen op een zaterdag en dat was een minder slimme keus. De Besseggen schijnt namelijk deel uit te maken van de Noorse bucketlist, oftewel die moet je als Noor gedaan hebben. Tel daar de aantrekkingskracht bij op die de wandeling heeft op toeristen zoals wij en je staat zo uren in de rij voor de bootjes die je naar het beginpunt brengen. 

Minstens zo fijn was daarom de 'van-alles-en-iedereen-verlaten-tocht' op Runde, een eilandje in de buurt van Alesund. Het is vanuit Alesund te bereiken via een combi van veerboten en bruggen. We reden er naartoe in weersomstandigheden die vergelijkbaar zijn met die van de afgelopen dagen. Regen als orgelpijpen en een wind die je voortdurend richting afgrond wil duwen. Maar juist dat barre weer zorgde weer voor extra voeding aan de latere fernweh naar het eiland. 

In een zeldzaam droog moment waait de kaas van het brood. Runde, Noorwegen.

We waren er eigenlijk te laat in het seizoen, tenminste als je zoals ik van kustvogels houdt. De papegaaiduikers, zeekoeten en alken waren al met hun jongen naar open zee vertrokken. De Jan van Genten waren er nog wel. Die zorgen er voor dat hun jongen eerst fatsoenlijk kunnen vliegen voordat ze aan het grote avontuur beginnen. En ook de grote jagers waren volop bezig hun nageslacht te onderwijzen in de hogere vlieg- en afpakkunsten. En dat alles dus in een decor van duizend grijsgroene tinten. Onvergetelijk. 

En die gedachte aan Runde brengt me bij een berichtje dat ik op Twitter voorbij zag komen naar aanleiding van de waarschuwingen over de onveilige situaties in het bos. De strekking was, laten mensen met storm vooral naar het bos gaan. Daarmee komt het respect voor de natuur vanzelf. De Britse schrijver Robert Macfarlane schreef vrij vertaald in zijn onvolprezen boek The wild places iets soortgelijks: Er was storm op komst en dus ging ik naar het bos. 

Jan van Genten op Runde, Noorwegen.

Ik weet nog hoe ik zelf ooit eens in de bergen van Zwitserland overvallen werd door onweer. Een grote rolwolk schoof met angstaanjagende snelheid op ons af. Ik begeleide een groep wandelaars naar een topje. In een laagte achter een groot rotsblok zochten we beschutting tegen het naderende onheil. De bui was kort doch hevig en indringend. 

Sinds die ervaringen ben ik me inderdaad nog bewuster geworden van mijn kwetsbaarheid. Maar ik voel ook, hoe zweverig dat ook klinkt, een grotere verbondenheid. Buiten is mijn thuis geworden en daardoor heb ik geen fernweh meer, maar eigenlijk meer een chronische vorm van heimwee. Ik weet niet wat beter hanteerbaar is...

Natuurspoorjournaal #77 - Eindeloze natuur

Sporen van grote bonte specht op zoek naar larven van eikenprachtkever.
Boswachterij Veenhuizen

Ik ben jaloers op Robert Macfarlane en dan vooral op zijn boek The Wild Places. Hij laat je op onnavolgbare wijze voelen hoe het is om buiten zijn. Als ik zijn zinnen lees, voel ik dat het regent, waait, koud is of verlaten, kalm of juist woest en onherbergzaam. Het boek gaat over een fenomeen dat maar moeilijk onder woorden is te brengen, maar Macfarlane komt een heel eind.

Het gaat niet zozeer over wildernis zoals de Nederlandse vertaling van de titel - De laatste wildernis - suggereert. Het gaat misschien al meer over wildheid, of wildness zoals de Engelsen zeggen. Over het wilde of ongetemde. In het kleine bosje vlak buiten zijn dorp als hij bij storm hoog in een beuk klimt, of als hij bijna verzuipt in het Ranoch Moor. Hij wil laten zien dat wildheid nog overal kan zijn, zelfs in een sterk gereguleerde omgeving.

Voor de beleving van dat soort wildheid hoef je inderdaad niet naar de ruige gebieden in Schotland, Wales of Engeland, maar kun je ook gewoon in Nederland blijven. Je kunt daar heel meesmuilend over doen, maar na een dagje zandstralen op het strand van Vlieland of ploeteren door de regenachtige Onlanden snap je wat ik bedoel. Je moet het misschien alleen wat meer opzoeken dan in de Sahara in of de Rocky Mountains.

Dit soort ervaringen zijn wat mij betreft juist ook in Nederland van onschatbare waarde. Ik word er niet alleen blijer van, maar het geeft me telkens weer een bredere kijk op de wereld. Of zoals natuurfilosoof Matthijs Schouten het onlangs zei: 'Grootse natuurervaringen verruimen je denkwereld.'

Dus, met ruig weer juist naar buiten. En je komt dan altijd wel weer iets 'wilds' tegen, zoals vanochtend in de bossen van Veenhuizen. Een grote bonte specht bijvoorbeeld die op een eik naar de larven van eikenprachtkevers had gezocht. Op de grond lagen als bewijs honderden stukjes schors waarachter de lekkernijen verborgen zitten. Of zoals vanmiddag in het Drents-Friese Wold waar collega Jorien Bakker en ik het fenomeen buitenvergaderen naar eigen inzicht invulden.

Tussen het vergaderen door zagen we hoe de dassen uit hun winterrust waren 'ontwaakt' en een paar kakelverse latrines hadden geproduceerd. Niet veel later konden we minutenlang een onvolwassen havik observeren. En we vonden overal prenten van reeën, uitwerpselen van een vos en braakballen van buizerd en bosuil. Toch een stuk interessanter dan de hele tijd naar je vergaderstukken kijken.

Ondertussen werd het steeds minder droog. Op een zeker moment konden we zelfs spreken van een serieus regentje. We kozen daarom voor een omweg richting auto. Ik probeerde nog even onder woorden te brengen hoe we als mensen op verschillende manieren de natuur beleven. 'Voor mij is de natuur vooral eindeloos', zei Jorien. Ik merkte dat haar opmerking bij mij een paar radertjes aan het werk zette. De natuur is inderdaad in zoveel verschillende opzichten eindeloos. In tijd, in ruimte, in herhaling, in beleving...

De eindeloze natuur, ik vond dat in die zeikende regen een buitengewoon geruststellende gedachte.

Latrine van een das. Drents-Friese Wold