Boeken - Korte lijst Jan Wolkers Prijs 2014

De genomineerde boeken voor de Jan Wolkers Prijs 2014

Das ook wat. Zijn twee boeken die ik met heel veel plezier heb gelezen, genomineerd voor de Jan Wolkers Prijs 2014. Een prijs voor het beste natuurboek, vernoemd naar de in 2007 overleden blootloper, schrijver en natuurliefhebber. Het eerste boek dat ik onlangs las op Vlieland is De Wadden van Matthijs Deen. En het tweede boek waar ik geregeld weer een stuk in herlees is het prachtige Wild en bijster land over de Planken Wambuis van Paul Abels en vele anderen. Maar het maffe is, ik denk sinds ik het berichtje over de genomineerden op de shortlist las niet aan wie de prijs uiteindelijk gaat winnen, maar vooral over de vraag: wat maakt eigenlijk een natuurboek een écht natuurboek?

Hoe eng moet je, om te beginnen, natuur eigenlijk opvatten in het woord natuurboek. Letterlijk zou het boek moeten zijn over 'een niet door de mens gewijzigde omgeving of omstandigheden' (Van Dale Handwoordenboek Hedendaags Nederlands). Maar de versie die ik nog steeds gebruik stamt uit 1998, dus misschien is er wel iets veranderd in de tussentijd. Voor mobiel - om maar eens een dwarsstraat te noemen - wordt daarin nog de uitleg gegeven: 0.1 niet aan één plaats of positie gebonden 0.2 gevechtsklaar. Over de Nokia 6310 wordt met geen woord gerept, terwijl deze oer-mobiel toch al weer een jaar of vijf uit de mode is.

Wild en bijster land gaat bijvoorbeeld over een gebied dat door en door onder invloed is geweest van de mens en dus zou het volgens Van Dale eigenlijk geen natuurboek zijn. Maar wat is het dan wel? Ik schreef er al eerder over. Zie hier en hier. Wat Van Dale eigenlijk ook zegt is dat de mens geen deel uitmaakt van de natuur. Dat zij er als het ware buiten staat. Maar als je er vanuit gaat dat de mens een wat veredelde diersoort is, zoals ik nog steeds doe, wordt het met Van Dale in de hand wel een stuk minder gezellig in de natuur. Ik vond Jan Wolkers, die in zijn niksende nakie over Rottumerplaat banjerde en zonder de hulp van Lenie 't Hart een zeehond redde, er bovendien heel natuurlijk uit zien.

De scheidslijn tussen natuur en cultuur is natuurlijk ook maar dunnetjes. Ik snap ook wel dat je de petrochemische industrie in Pernis niet tot onze topnatuur rekent, maar als innovatie en vooruitgang per definitie onnatuurlijk zijn, hoeven we ook niet meer op de banken te staan als een chimpansee er na drie uur ploeteren in slaagt met een stokje een pinda uit een fles te wurmen. En dan zijn gierzwaluwen (het onderwerp van een andere genomineerd boek geschreven door Remco Daalder) ook geen natuur meer. Ze broeden immers voor 100% onder door mensen gemaakte dakpannen. En is het boek over Alfred Russel Wallace (Alexander Reewijk), een van mijn helden, al helemaal geen natuurboek. Die beste man deed niets anders dan vlinders opprikken en bijzondere vogels doodschieten. En ook Bibi's doodgewone dierenboek is dan geen natuurboek, want ik heb nog nooit een egel gezien met maar drie tenen aan elke voet.

En nu? Geen idee eigenlijk. Misschien moet ik het prachtige boek Spiegel van de natuur van Matthijs Schouten maar weer eens ter hand nemen. Als ik het allemaal niet meer weet, zet hij me nog wel weer eens op het juiste spoor. Dat boek is niet genomineerd trouwens. Toen het uitkwam, zat Jan Wolkers nog iedere dag fris en fruitig in een krop sla te turen, op zoek naar beestjes.

Hier staat een berichtje met een korte beschrijving van alle genomineerde boeken.

Boeken - Wild en bijster land #2

Prachtig schutblad...

Kloek boek, dat Wild en bijster land! Het ligt eindelijk in 'levende lijve' op mijn bureau. Mooie linnen kaft, zonder stofomslag. Gelukkig! De schutbladen bezaaid met prenten van...; ja, van wat eigenlijk? Ik gok van edelhert en wild zwijn, maar het is hoe dan ook een fijne binnenkomer. Veel ruimte voor beeld ook. Het zijn misschien niet de meest indrukwekkende foto's die je zou kunnen voorstellen bij een gebied als Planken Wambuis, maar ze passen wel uitstekend bij de sfeer in de rest van het boek. Bovendien zijn de bijgevoegde dvd met filmopnamen van Luc Enting een mooie aanvulling.

Wat me vooral aanspreekt in het boek is de hoge 'verzorgingsgraad'. Het is met liefde en oog voor detail gemaakt, iets wat in de uitgeverijwereld van tegenwoordig geen gewoonte meer is. Maar bovenal is en blijft de inhoud van het boek voor mij het meest interessant. Ik lees in het boek de voortdurende twijfel over wat Planken Wambuis nu is en hoe het verder moet... Wat ik daarin sterk vind, is dat diverse buitenstaanders aan het woord zijn gelaten.

In dat licht is het hoofdstuk van milieufilosoof Martin Drenthen zeer lezenswaardig. In het hoofdstuk gaat hij uitgebreid in op de invloed die wij als mens hebben gehad en dat het landschap juist daaraan zijn natuurlijke en narratieve waarde heeft te danken. Hij haalt veelvuldig de schrijver Willem van Toorn aan, een voorvechter voor het behoud van cultuurhistorische landschappen. Ik heb ooit bijna alles van Van Toorn gelezen, van zijn gedichten tot zijn allereerste verhalen, maar op een gegeven moment begon er bij mij wel wat te knagen.

Volgens Van Toorn heeft een landschap dat te 'weinig [menselijke] tekens' bevat 'ons niets te zeggen'. Het komt er op neer dat een landschap waar de menselijke invloed al of niet bewust is weggevaagd geen verhalen heeft. Daar heb ik moeite mee. Ik deel de opvatting niet dat de mens een superieur wezen is en dat alleen zijn sporen de moeite waard zijn, dat een leesbaar landschap alleen door verhalen van de diersoort mens kan worden gevuld. Ook al is onze soort waarschijnlijk de enige die verhalen op een dergelijke manier beleeft.

Drenthen eindigt zijn bijdrage verrassend met de suggestie om op Planken Wambuis een tijdje niets te doen. Het wijst voor mij even terug naar een zinnetje eerder in het boek waarin faunabeheerder Han ten Steldam aan het woord komt. Als je een tijdje niets doet aan het beheer van de hoefdieren zie je dat de dieren kleiner worden zegt hij. Bij het uitspreken van die zin verschijnt Rob Bijlsma voor zijn geestesoog die hem de vraag stelt: Wat is daar mis mee? Dat is een interessante vraag, zegt Ten Steldam hardop. Dat is zeker een interessante vraag! Daarover had ik graag nog wel een bespiegeling willen lezen.

Ook binnen mijn eigen werkkring bij Staatsbosbeheer wordt voortdurend geworsteld met de vraag wat belangrijker is: behoud van de cultuurhistorische waarde en de daarmee samenhangende, soms hoge, biodiversiteit of een gebied loslaten. Staatsbosbeheer heeft voor een aantal gebieden zoals het zandlandschap van het Drents Friese Wold de keuze gemaakt om het beheer over niet al te lange termijn los te laten. Maar ook hier ligt het akelige gevoel van verlies op de loer want voor het stuifzandgebied de Kale Duinen wordt al weer een uitzondering gemaakt. Te belangrijk vanuit cultuurhistorisch en ecologisch perspectief.

Er is, zoals in Wild en bijster land ook wordt gezegd maar heel weinig stuifzandheidelandschap meer over. Daarvoor hebben we zelfs een internationale verantwoordelijkheid. Alsof de worsteling zonder dat al niet groot genoeg is. Wild en bijster land is zoals gezegd vooral een prachtig boek omdat het die worsteling van de mens ten opzichte van de vrije natuur vanuit verschillende gezichtspunten beschrijft. En vooral ook, bekennen dat we lang niet altijd weten wat het beste is. Althans, ik hoop dat we dat durven.

Kortom, wat mij betreft mag Wild en bijster land op de verplichte leeslijst en dan niet alleen op die van mensen of studierichtingen die 'iets met natuur doen'...