Natuurspoor

Archieffoto #2 Wezelenergie

2012-02-25T13:35:00.004-08:00

Leuk medium dat Twitter. Ik baalde als een kameel omdat mijn mini-laptop is gecrashed. Die heb ik morgen zo hard nodig om in de trein een stukje over bevers te tikken. En dan is daar een tweet van Henny Radstaak dat hij met marteronderzoeker Erwin van Maanen op pad is geweest. Het resultaat daarvan is zondagochtend te beluisteren in Vroege Vogels. Dat moet een mooi item worden.
Het neveneffect (prachtig woord) van deze conversatie is dat ik ineens niet meer met mijn hoofd bij die k*tcomputer ben, maar in de Alpen. Daar kon ik een tijdje een wezel volgen die op muizenjacht was tussen de rotsblokken. Wat een energie! Natuurlijk had ik alleen mijn compactcamera bij me. Iedereen die weet hoe traag de scherpstelling van zo'n 'sigarettendoosje' gaat, weet dat ik gewoon stinkende mazzel heb gehad met deze foto.
Weg rotstemming. Ineens bedenk ik me dat ik zes uur de tijd heb om naar buiten te kijken en om eindelijk eens serieus te beginnen in Het Malijse Eilandenrijk van Alfred Wallace. Dat beverstukje komt later wel.

Dierspoorjournaal #6 - Marterbomen

2012-02-18T05:38:00.006-08:00

Zo heb je het wekenlang over 'marterbomen'. Vorige week liepen ze er nog overheen, nu zitten ze er in. Merkwaardige plek voor een dagrustplaats, pal aan een fietspad. Je kijkt zo naar binnen. Durk Jelle Venema ontdekte de holte. Hij zag een steenmarter haastig de plek verlaten, toen hij de boom controleerde. Daar had ik natuurlijk graag bij willen zijn. Maar ik zat binnen en was vast iets belangrijkers aan het doen.
Het was een mooie gelegenheid om later wat zaken te checken. Maakt deze steenmarter een taklatrine? Nee, het was een teringbende rond de boom: overal afgebeten veren en uitwerpselen. Zijn de uitwerpselen getordeerd, oftewel hebben ze de typische vlechtstructuur? Nee, het leek wel uit de kluiten gewassen ganzenstront. Roken ze vies naar vis? Nee, eerder zoetig, in ieder geval niet vies. Kortom, ook dit was geen steenmarter uit het boekje. Ik kom ze steeds vaker tegen, steenmarters die niet in het hokje passen. Daar wordt die inmiddels gewone jongen wel weer een stuk ongewoner van.

Dierspoorjournaal #5

2012-02-07T12:55:00.001-08:00

Geef ze een boom en ze lopen er over. Marters bedoel ik. Daarmee ontstaat er een nieuwe betekenis van het woord spoorboom bedenk ik me nu, maar dat terzijde. Het is me al vaker opgevallen. Er ligt een stam over het pad en meer dan soms ligt er een keutel op. Het lijkt alsof marters er plezier aan beleven om precies daar langs te lopen. Ze kunnen natuurlijk ook gewoon het pad op de normale manier kruisen, maar die omgevallen boom heeft kennelijk een enorme aantrekkingskracht. Wellicht zijn het in marterogen mooie punten om je territorium te markeren. Hoe dan ook, het blijft vaak bij keutels. Wat er van hun gebruik is terug te vinden bedoel ik. Maar met die sneeuw is alles anders. Deze boom was druk belopen door bunzing, steenmarter misschien. Die prenten lijken nogal op elkaar. Een mooie afdruk in een nat laagje klei is nog wel op naam te brengen, maar sneeuw is geen klei... Helaas.

Spoorboom.

Woordproeven #1 - Draagvlak

2012-02-05T05:56:00.001-08:00

Draagvlak, daar gaat het veel over tegenwoordig. Althans, binnen Staatsbosbeheer. De huidige politieke wind die er boven Nederland waait is dan ook een mooie aanleiding om dat woord eens te 'proeven'. Draagvlak... Het is geen mooi woord. Het doet me denken aan zitvlak en voor je het weet heb je het over zadelpijn en ander ongemak.

Een van de motiefgroepen - doelgroepen zijn even uit de mode - die Staatsbosbeheer wil bedienen zijn de uitdagingzoekers. U kent ze wel van die mannen en vrouwen in strakke pakjes die je in het bos of op de hei al hardlopend of fietsend met een rotgang voorbij suizen. U moet overigens niet denken dat ik daar op neer kijk, want in mijn vrije tijd loop en fiets ik zelf ook in van die snelle pakjes. Maar ik vraag me wel eens af of we van deze motiefgroep nu zoveel moet verwachten, als het over draagvlak gaat. Met andere woorden, laten deze mensen in het stemhokje meewegen dat Staatsbosbeheer best goede dingen doet?

Ik dacht van niet. Mijn hypothese was dat je tussen snot, slijm en ademnood helemaal geen tijd hebt om van die natuur te genieten. Je hebt wel wat anders aan je hoofd, namelijk al die lichamelijke ongemakken die sporten met zich mee brengt onder controle zien te houden. Als het maar een beetje groen is, is het al snel goed. Een mooi en ruim aangelegd park met goede paden en dito verlichting voldoet voor veel hardlopers bijvoorbeeld prima. Daar heb je geen 'echte' natuur voor nodig.

Na mijn winterse hardlooprondje van vandaag moet ik die mening misschien bijstellen. In gedachten liep ik het rondje nogmaals en probeerde alle indrukken uit mijn onderbewustzijn los te peuteren. Daar kwamen zomaar drie buizerds naar boven. Een zacht zingende goudvink, een groep kwebbelende putters en een paar kleumende blauwe reigers. Ik 'hoorde' het knerpende geluid van sneeuw toen ik 'off road' ging, voelde opnieuw de kou op mijn wangen en zag op de akkers al die loopsporen van hazen, vossen en reeën. O ja, ik rook erwtensoep, babi pangang en draadjesvlees toen ik weer in het dorp was.

Stel nu dat dat er allemaal niet was geweest, wat was er dan overgebleven? Niet meer dan een plichtmatig rondje door het park vrees ik. Toch blijft draagvlak een lelijk woord, daar kan de natuur ook niets aan veranderen.

Sporen van ree, vos en haas op een akker bij Langelo.

Dierspoorjournaal #4

2012-01-30T12:45:00.001-08:00

Dan schakelen we nu over naar het buitenlandse nieuws... Tjonge, wat was het fijn in de Harz afgelopen weekend. We verkeerden in de gelukkige omstandigheid dat we mochten logeren bij vrienden. Er was tussen de 20 en 50 centimeter sneeuw gevallen in de hogere delen van de Harz. Normaal gesproken niet ideaal voor het vinden van sporen, maar in het bos was op sommige plekken maar een dun laagje gevallen. De rest was op de takken blijven hangen. Het huis van die vrienden staat aan de rand van het bos en ook in de tuin vond ik al diverse sporen. De wasbeer die in de buurt zijn domicilie heeft, krijgt af en toe visite van een vos en een steenmarter of bunzing. Ik kon dat laatste spoor niet verder onderscheiden. In theorie kan het natuurlijk ook nog een boommarter zijn... In de omgeving vond ik ook nog sporen van eekhoorn, edelhert, ree, wild zwijn, bruine rat, bosmuis en diverse prachtige afdrukken van vogelvleugels. De gastvrouw had onlangs nog een onderkaak van een wild zwijn gevonden met daarop allemaal afdrukken van muizentanden. Kortom, het was me het weekendje wel ;-)

Een 'viertje' van een eekhoorn.

Dierspoorjournaal #3

2012-01-26T05:06:00.001-08:00

Even snuffelen... als het kan. Vorige winter kon ik in het Lauwersmeer een tijdje het spoor van een vos in de sneeuw volgen. De wirwar van prenten zag ik in eerste instantie voor de loopsporen van meerdere vossen. Maar na een tijdje ontdekte ik dat het eigenlijk maar een patrouillerende vos was. Hij legde een fijnmazig looppatroon over de besneeuwde velden. Opvallend was dat het spoor telkens van de looprichting afweek als er iets bijzonders in het landschap te zien was. Het ging meestal om mollenbulten, bomen of rommel dat door mensen was achter gelaten. Maar die uitstapjes naar de mollenbulten, zoals op bovenstaande foto is te zien, fascineerden mij het meest. Zo'n vos ziet in elke afwijking in het landschap een kans. Kans op prooi, om je territorium te markeren of beide. Ik probeerde me voor te stellen hoe dat in zijn werk gaat. Mijn goede vriend Jan Duker zorgde met onderstaande foto echter voor een prachtig plaatje bij mijn fantasie. Gemaakt in de Oostvaardersplassen. Een vos die kansen ziet, maar bovenal ruikt...

Met dank aan Jan Duker voor de foto.

Archieffoto #1

2012-01-19T12:29:00.001-08:00

Ik heb foto's in mijn archief die ik graag weer eens bekijk. Deze foto maakte ik in december 2007 in het Bunnerveen. Het was een ochtend dat de rijp duimdik op de takken en grassprieten zat. Ik wist niet goed waar ik die ochtend het eerst naar toe moest. Ik fotografeerde toen nog veel fanatieker dan tegenwoordig en werd zelfs een beetje onrustig van al die fotografische mogelijkheden. En dat valt me vaker op als ik aan het fotograferen ben, vanwege het aanhoudende geloer door de zoeker zie ik niet altijd hoe mooi het buiten dat zoekerbeeld is. Gelukkig heb ik dan de foto's nog...

Dierspoorjournaal #2

2012-01-06T01:20:00.001-08:00

Wat mij betreft is het een van de mooiste vogels: de houtsnip. Dat oog... En dat ragfijn getekende verenkleed. In een hoogdravende bui komt wel eens bij me op dat ik ooit een prachtige roman zal schrijven. De hoofdrol is weggelegd voor een zeer getalenteerd natuurschilder. Laten we hem voor het gemak even Erik noemen. Wat zijn oog ziet, zet hij feilloos en minutieus op het doek. Maar hij kan het alleen als hij het dier in levende lijve ziet. Als het beest beweegt, vliegt, naar voedsel zoekt, pas dan kan hij de essentie als geen ander naar voren halen.

Dagrustplaats van een houtsnip.

De houtsnip is zijn grote frustratie. Nog nooit is het hem gelukt deze vogel langer dan een fractie van een seconde op het netvlies te houden. Uren, dagen heeft hij al besteed aan het zoeken naar deze sprookjesvogel. Maar als hij er al eentje ziet, is het een door hem opjaagde dier. Twee meter bij hem vandaan slechts en toch zag hij hem niet. Ja, in het voorjaar ziet hij ze genoeg. In de avondschemering vliegen ze over zijn hoofd, luid knorrend, ruime 'achtjes' draaiend boven hun territorium. Maar dat kun je niet schilderen.

Ik vrees dat het een nogal autobiografische roman wordt, maar daar zit natuurlijk niemand op te wachten. Bovendien kan ik totaal niet schilderen. Ik kan me echter zo goed in Erik verplaatsen. Hoe vaak heb ik al niet een houtsnip onbedoeld verstoord (sorry, sorry) als ik door het bos struin op zoek naar holle bomen (boommarters) of dassenburchten. En hoe vaak dacht ik niet: dat ik dat beest niet heb gezien. Net als bij zoveel andere dieren die ik bewonder, moet ik me ook bij de houtsnip tevreden stellen met de sporen die hij achter laat. Zoals zijn dagrustplaats, een bescheiden 'kommetje' voorzien van toiletsporen. Of met een handjevol veren. Meestal een teken dat een havik hem wél heeft gezien...

Veren van een houtsnip.

Dierspoor #1

2012-01-01T08:44:00.000-08:00

Een nieuw jaar, een nieuw geluid. Nou ja, oude wijn in nieuwe zakken zou een betere duiding zijn. Ik kan niet ophouden met het delen van diersporen, maar de kwis-formule is wel een beetje sleets geworden. Daarom nu geregeld gewoon een foto met de duiding er meteen maar bij. Gewoon omdat ik het leuk vind (en hopelijk u ook).

Op ons nieuwjaarsrondje kwamen we dit leuke spoor tegen op een wandelpad. Een vos heeft een hoopje bladeren bij elkaar gekrabd en daarop zijn behoefte gedaan. De drang van vossen om hun uitwerpselen op een verhoging leggen, neemt soms bizarre vormen aan. Nu valt dit nog wel mee, maar onlangs zag ik op de Havelterberg hoe een vos zijn keutel precies op de ligger van een slagboom had neergelegd. Ik zag hem in gedachten al staan, kont een beetje omhoog en goed mikken. Je moet er natuurlijk wel wat voor doen om je concurrenten duidelijk te maken dat dit jouw grondgebied is...

Darwins iPad

2011-12-12T01:23:00.000-08:00

Als je er vanuit gaat dat de mens een dier is, is de stad altijd een interessant oord. In deze biotoop kun je de diersoort mens uitstekend bestuderen. Daarnaast zijn er altijd wel andere medeschepselen te ontdekken, ook al is de wereld er nog zo versteend. Zo’n stad bestaat immers uit duizenden niches. In Londen, waar ik afgelopen weekend met mijn lief bij vrienden vertoefde, heb je bovendien het prettige idee dat een aantal van de grootste naturalisten uit de geschiedenis over je schouder meekijken.
Een van mijn voornemens was dan ook om een kijkje te nemen in het Natural History Museum (NHM). Hier worden de duizenden specimen bewaard die onder meer door Charles Darwin en Alfred Russel Wallace in de uithoeken van de wereld werden verzameld. Hier ligt zeg maar het basismateriaal waarmee beiden hun ideeën over evolutie vorm gaven. Maar ik bewonder Darwin en Wallace niet zo zeer om hun theorieën. Ik verslind vooral hun aanstekelijke verhalen over het veldwerk en laat me meezeulen in de romantiek waarmee ze doorwrocht zijn. Ik zie mezelf in hun voetsporen door bos en veld zwerven, op zoek naar schoonheid (ahum).

Geen wetenschapper
De praktijk is natuurlijk anders. Ik boor kevers geen naald door hun lijf om ze vervolgens op een stukje vilt te prikken. Ik schiet geen vogels uit de lucht om ze beter te kunnen bekijken. Ik ben geen aristocraat, geen wetenschapper en ik zal het denken over het ontstaat van soorten niet op de kop gaan zetten. Maar ik voel me wel een naturalist, een verzamelaar van natuur(belevenissen) om mijn eigen draai er maar even aan te geven. Dat leg ik vast in woord en beeld, voor mezelf en voor wie het verder lezen of bekijken wil.
Een natuurmuseum, waarvan het Natural History Museum in London een soort Champions Leage is, voelt voor mij als een clubhuis.Er werken mensen met een zelfde passie aan natuuronderwerpen en proberen anderen daarvan mee te laten genieten. Dat doen ze daar op een heel aanstekelijke manier. We zijn maar anderhalf uur binnen te geweest in het NHM, maar ik zou volgend weekend alleen al voor dat museum zo weer naar London gaan. Daarnaast zijn de vrienden de we hebben opgezocht ook nog eens van een buitengewoon prettige soort en liggen verspreid in London tientallen parken waar je zelf Darwinnetje kan spelen. Kortom, London is in meerdere opzichten een wereldstad.

Grijze eekhoorn
In het Hyde Park, vlak bij Buckingham Palace, viel mijn oog op een grijsbruin beest met een pluimstaart: grijze eekhoorn. En daarna zag ik er nog een paar honderd verspreid over al die stukken groen. Deze van oorsprong Amerikaanse soort is er ooit losgelaten en nu planten ze zich voort als konijnen. Londenaren vallen waarschijnlijk van hun stoel als ze ineens een rode Europese eekhoorn zouden zien. De eekhoorns in het park rond het huis van de Queen waren een stuk vetter dan die ik tijdens het hardlooprondje in Regents Park zag. ‘De koningin voert ze elke dag een beetje bij’, grapte N. Ik zag het helemaal voor me, Elisabeth die ’s ochtends met een zakje brood naar het park loopt, achtervolgd door twintig lijfwachten met geweren.
Nee, meer waarschijnlijk is dat die beesten moddervet worden gevoerd door alle toeristen. In het Regents park wordt vooral gesport en sporters hebben meestal geen zakjes brood bij zich. Dat moet de reden zijn dat de eekhoorns slanker en relatief lager in aantal waren. Maar stel nu dat je een Regents Park-squirrel bent en je hebt via de eekhoorntamtam gehoord dat het in de achtertuin van de koningin veel beter toeven is, hoe kom je daar dan? Een Ecologische Hoofdstructuur is er niet in London. Maar het zal mij ook niet verbazen dat die eekhoorns op de rustigste momenten van de nacht toch proberen van park A naar park B te komen via de überdrukke Streets of London.

Harrods
Hoe dan ook, dit soort overpeinzingen leiden je even af van de enorme hoeveelheid grotemensenspullen die overal in de stad worden verkocht. Zo’n Harrods bijvoorbeeld is een wereld op zich, je zou daar de rest van je leven kunnen slijten zonder dat je alles wat daar wordt aangeboden te hebben gezien. Sommige mensen zullen, net als ik, voor die tijd gillend het pand verlaten, maar dan is aan de overkant wel weer een prachtige winkel van Cotsworld, zeg maar de Engelse Bever. Of een Apple-store waar je na drie minuten het gevoel hebt een enorme loser te zijn omdat jij geen Apple hebt. Alle mensen die daar rondlopen hebben een gelukzalige glimlach op hun lippen. De postmortale hemel, zeg maar. Ik hoef zo’n iPad niet, dat is meer iets voor snobs. Ik ben een naturalist met romantische inborst en heb genoeg aan mijn opschrijfboekje en mijn verrekijker. Het liefst zou ik altijd een waxcoat dragen en van die enorme bakkebaarden kweken zoals Redmond O’Hanlon.
Aan de andere kant, zo’n iPad is wel weer heel handig om de prachtige interactieve website het Natural Historisy Museum te bekijken. En je foto’s zien er op zo’n tovertablet heel crisp uit. Bovendien is het toch wel weer een kek stukje technische evolutie… En als je even wat langer stilstaat bij het idee dat je op knaloranje hardloopschoenen door London rent, is de stap naar een iPad nog maar heel klein, vrees ik. Ik voel de evolutie in mezelf ineens heftig borrelen. Of ben ik gewoon koopziek geworden daar in London?

Grijze eekhoorn in Regents Park.

Lauwersmeer

2011-12-03T23:05:00.000-08:00

Een diaserie met Lauwersmeerse landschappen. Voor de liefhebbers...

Mijn huis loopt leeg

2011-11-24T07:16:00.000-08:00

Vandaag wordt in de Tweede Kamer gedebatteerd over het zogenaamde natuurakkoord. Toen ik dat woord vanochtend bij het ontbijt door mijn hoofd liet gaan, raakte ik steeds meer in de war. Het is toch gek dat we akkoorden sluiten over iets wat feitelijk niet van ons is. En de natuur is niet van ons, die is van zichzelf, denk ik nog steeds in al mijn onschuld of naïviteit zo u wilt. Om te beginnen vind ik het al raar dat grond verhandeld wordt. Van die grond zijn zoveel meer organismen afhankelijk dan alleen wij mensen. Op het moment dat wij een stuk grond in kaart hebben gebracht en er een financiële waarde aan hebben gekoppeld, is het ineens verhandelbaar. Alle planten en dieren die op dat stuk grond leven, zijn in hun voortbestaan overgeleverd aan diegene die zich vanaf dat moment eigenaar noemt. Aan de andere kant, als je niet iets regelt wordt het met zoveel mensen ook een zooitje, maar het blijft knagen.

Kronkel
De kronkel in mijn hoofd bracht me naar mijn boekenkast. Ooit kreeg ik van een collega het boekje Hoe kun je de lucht bezitten? De tekst in het boekje is uitgesproken door Seattle, een van de leiders van een Indianenvolk van wie de Amerikaanse regering rond 1850 een stuk land wilde kopen. De Indianen wilden geen land verkopen, of beter ze konden het niet. Ze voelden zich namelijk geen eigenaar van het betreffende stuk land ook al woonden ze er al honderden jaren. Voor de Amerikaanse regering was dat aanleiding om het land niet te kopen, maar gewoon te confisqueren. Een en ander werd nog wel geregeld in een verdrag, maar het kwam er op neer dat de Indianen gewoon moesten verkassen. Bij het ‘tekenen’ van het verdrag sprak Seattle de volgende woorden: ‘Hoe kun je de lucht, de warmte van het land kopen of verkopen? Dat is voor ons moeilijk te bedenken. Als wij de prikkeling van de lucht en het kabbelen van het water niet kunnen bezitten, hoe kunt u het dan van ons kopen? (…) De mens heeft het web van leven niet geweven. Hij is slechts één draad ervan. Wat hij met het web doet, doet hij met zichzelf.’

Gebeiteld
Deze woorden staan ergens in mijn bewustzijn gebeiteld. Ze borrelden vanaf zondag langzamerhand weer naar de oppervlakte. In de melkfabriek in Bunne werd de documentaire Onland van Dinanda Luttikhedde en Ellenoor Bakker vertoond. Na afloop mocht ik met een wethouder en een agrariër in debat over de thema’s die in de film worden aangestipt. De belangrijkste is de band die je als mens met land, een stuk grond kunt hebben. Ik blijf dat een moeilijk begrip vinden. Het wordt me ook vaak verweten, dat ik er geen gevoel bij kan hebben. Ik ben immers een ambtenaar die niet met veel pijn en moeite een stuk land op de natuur heeft gewonnen. Waar je nu aardappels of bieten op kunt verbouwen, waar je koeien kunt laten grazen. Een stuk land dat monden kan voeden, honger kan stillen. Ik kan elke maand mijn hand ophouden en hoef daar nagenoeg niets voor te doen. In de ogen van sommigen.

Thuis
Ik heb inderdaad niet op die manier een band met een stuk grond, ik bezit wel een stukje land van ongeveer 100 vierkante meter. Hierop staat mijn huis. Een fijn huis. Planten en dieren hebben meestal geen vast huis. Wat wij over het algemeen de natuur noemen is eigenlijk hun huis. En als je er vanuit gaat dat een mens ook een dier is, delen wij dus hetzelfde huis. Ik weet dat je daar, of wij wel of geen dieren zijn, vanuit allerlei religieuze en seculiere invalshoeken totaal anders over kunt denken, maar ik vind, of ik voel het zo. Wij zijn slechts een draad van het web, wij maken deel uit van wat ‘natuur’ is. Als we een akkoord sluiten over natuur, sluiten we dus ook een akkoord over onszelf. Met die wetenschap is het misschien gemakkelijker om nog eens beter na te denken over wat we in godsnaam allemaal aan het doen zijn in dit land. Wat zit ons nu zo in de weg. We zijn zo’n beetje het rijkste land ter wereld, maar hebben wel de minste natuur in Europa. Wat is het probleem nu eigenlijk? Wat gaat er niet goed?

Holodeck
Het moet wel zo volgens sommigen, anders stokt de economie, verliezen we de race. Het landschap is ook altijd in beweging geweest, zei een van mijn debatgenoten zondag. Dat is goed. Dat geeft ruimte, mogelijkheden. Inderdaad, maar dat ging tot de 19e eeuw met een snelheid die voor veel planten en dieren (en dus mensen) enigszins bij te houden was. Hoe positief ik ook in het leven sta, ik zie om me heen dat in rap tempo planten en dieren verdwijnen. Ik voel me daar niet goed bij. Mijn huis loopt leeg. En ik vrees dat het 'natuurakkoord' dat niet gaat veranderen, integendeel.
Seattle verwoordde het als volgt: ‘Wat is de mens zonder dieren? Als alle dieren weg zijn, zal de mens sterven aan een gevoel van grote eenzaamheid. Want wat er gebeurt met de dieren, gebeurt spoedig met de mens. Alle dingen hangen samen.’

Er zijn ook mensen die er naar uitkijken. Nederland als een grote asfaltvlakte. Een keer per jaar Roundup erover en klaar. Op een Holodeck, zoals in Startrek, beleven we dan wel hoe prettig ons oude huis eigenlijk was.

Epiloog

Curieuze nabrander. Als ik op Internet zoek naar een plaatje van Chief Seattle, die eigenlijk Sealth heette, krijg ik de vraag van Google 'Bedoelde u Stealth bommenwerper?' Nee, dat bedoelde ik niet...

De natuur volgens Van Zomeren

2011-11-16T11:49:00.000-08:00

Koos van Zomeren had het op 18-jarige leeftijd allemaal bedacht. Ooit zou hij de Nobel-prijs voor de literatuur winnen. Maar ook zijn, misschien wel letterlijk, laatste boek Naar de natuur zal niet beloond worden met deze prestigieuze prijs. Carrière mislukt? Integendeel!

Koos van Zomeren wordt nooit in een adem genoemd met Reve, Mulisch, Haase of Hermans. En dat terwijl zijn oeuvre qua omvang minstens zo indrukwekkend is. Maar romans als Het meisje in het veen, De man van de Middenweg en vele andere zijn bij het grote lezerspubliek nauwelijks bekend. Van Zomeren is vooral beroemd geworden als natuurschrijver, misschien wel met enige gepaste tegenzin.
Als journalist bij de Nieuwe Revu schreef hij in de jaren 80 al reportages over natuur. Nu ondenkbaar in het mannenblad, maar toen was de moderne man blijkbaar nog geïnteresseerd in meer dan alleen afrekeningen in het criminele circuit. En schrijven over natuur is Van Zomeren gelukkig zijn hele loopbaan blijven doen vooral in NRC Handelsblad. Zijn miniatuurtjes op de voorpagina waren toentertijd een lust voor het oog en de ziel.
In eerdere interviews mopperde Van Zomeren wel eens op zijn status als natuurschrijver. Het stoorde hem dat hij als romancier niet uit de verf kwam. Of beter, dat het publiek de weg naar zijn boeken niet wist te vinden. Dat is best gek, want daar zitten juwelen bij. Trouwens die romans zijn eveneens doordrenkt met natuur. Opvallend vaak zijn de hoofdpersonen uit zijn romans bioloog (Sterk water) of ze hebben ze een sterke binding met natuur en landschap (Sneeuw van Hem, Deur in oktober). Het is misschien een setting die zich minder goed leent voor fictie of lezers zien de natuur liever in werkelijkheid beschreven.

Heer en meester
In dat genre is Van Zomeren heer en meester. Al zijn omzwervingen in de natuur, ontmoetingen met markante onderzoekers en avonturen met zijn honden Rekel en Stanley liggen vast in bundels als Het Scheepsorkest, Ruim duizend dagen werk, Het grote Rekelboek en pareltjes als Een verderlichte wanhoop. Twee keer hield hij een dagboek bij. In 1988 verscheen een Jaar in scherven en onlangs verscheen dus Naar de natuur.
Wat doe je dan als liefhebber van zijn werk? Verslind je het of eet je het hapje voor hapje. Ik heb dat laatste geprobeerd en had daar grote moeite mee. Alsof je met brullende honger je lievelingsgerecht slechts met een theelepeltje naar binnen mag werken. In Naar de natuur wilde Van Zomeren de balans opmaken van zijn schrijverschrap, maar bovenal vaststellen hoe de natuur in Nederland er voor staat. Aan de hand van gespreken met vrienden zet hij een puntkomma. Theunis Piersma bijvoorbeeld, de immer inspirerende grutto-professor. Of Rob Bijlsma, de altijd op recreanten en natuurbeherende organisaties mopperende roofvogelspecialist en natuur-alles-weter. Met Bijlsma belt Van Zomeren geregeld om waarnemingen te verifiëren. Het zijn mensen met een tegendraadse mening, wars van politiek spel en maatschappelijke trends. Er is waarschijnlijk geen ander mens in Nederland te vinden die zoveel velduren maakt als Bijlsma en dat zo minutieus hebben vastgelegd. Vaak ook hebben ze gelijk, althans ze kunnen beweringen over natuur of ontwikkelingen van soorten met argumenten of eigen onderzoek onderbouwen. Maar ja, gelijk hebben is in de huidige wereld ondergeschikt geworden aan gelijk krijgen. Hoe dan ook, Van Zomeren voelt zich thuis tussen deze mensen en heeft minder met wereld van de beleidsmakers en de ‘blabla’ waar ik mezelf gemakshalve ook wel eens toe reken. Dat geeft het boek natuurlijk een bepaalde kleur. Vooral donkergroen overheerst wat dat betreft.

Niet slecht
Goed, de balans is opgemaakt en Van Zomeren stelt vast dat het zo slecht niet gaat met de natuur in Nederland. ‘Al met al lijkt de natuur in Nederland er beduidend beter voor te staan dan dertig jaar geleden. En toch – onverklaarbaar, maar onmiskenbaar – is er een gevoel van verlies. Over die ambivalentie gaat dit boek’, schrijft Van Zomeren als flaptekst. Een mooi voorbeeld van die ambivalente gevoelens is terug te lezen in de het laatste deel van het boek. Hij gaat met een deel van zijn gezin terug naar Grindelwald in Zwitserland. Van Zomeren maakt er prachtige bergtochten die hij beschrijft zoals alleen hij dat kan. Het grote genieten spat er vanaf. Maar er is ook de zorg voor de zich terugtrekkende gletsjers, de ergernis over de debilisering van de bergen…
Het is bijna niet te verteren dat Van Zomeren na het afronden van zijn andere grote thema’s (zijn fascinatie voor het Waaldorp Herwijnen in Nog in morgens gemeten en zijn tijd bij de SP in Die stad, dat jaar) ook zijn natuurpen aan de wilgen hangt. Wie gaat ons nu verblijden met metaforen, beeldspraak en beschrijvingen over bijvoorbeeld de bosuil: ‘Bol en krachtig: hoehoe/hoehoe/hoehoehoehoe. Een wat aanstellerig tremolo aan het eind. Het klinkt alsof hij zichzelf persifleert. Het klinkt als een akoestische vorm van duisternis.’ Nee, het is jammer dat er geen Nobel-prijs voor natuurbeschrijvingen bestaat. Van Zomeren zou hem krijgen, meerdere keren vermoed ik…

Naar de natuur, Koos van Zomeren, ISBN 978 90 295 7608 6.

Dit stuk verscheen eerder in het Friesch Dagblad.

Excursie IVN Zuidlaren - Vondsten en veren

2011-11-05T05:04:00.000-07:00

Tijdens de dierspoorcursus van IVN Zuidlaren is in de boswachterij Anloo nog een aantal veren gevonden, waarvan we niet meteen wisten van welke soort ze zijn. Zie onderstaande foto.

De meest rechter veer is een handpen van een vink. De overige veren zijn van een watersnip. Helemaal links twee binnenste handpennen. Daarnaast twee armpennen. Dan een borstveer en tot slot twee staartpennen.

Door op onderstaande foto te klikken kom je bij het fotoalbum waar ik de foto's van Menze de Jong en Jacqueline Walstra heb gepost.

Diersporen

In het commentaar staat de maker van de foto en mijn eventuele commentaar (althans, als ik er iets zinnigs over kan zeggen)

Excursielocatie IVN Zuidlaren za 5 nov

2011-11-02T15:16:00.000-07:00

Op onderstaand kaartje is de excursielocatie voor de dierspoorcursus van IVN Zuidlaren aangegeven met de rode stip. In Annen ga je Eexterweg op richting Eext. Deze weg gaat over in de Annerweg en daarna 't Witzand. In Eext sla je rechtsaf de Kerkweg op. Aan het eind van deze weg rechts, hier is de parkeerplaats bij het Galgwanderveen.

Klik op het kaartje om hem te vergroten.

Aanstekelige boeken

2011-10-28T00:54:00.000-07:00

Bedenk waar en hoe u voor het laatst een egel heeft gezien. Grote kans dat het aan de rand van de weg was, vanuit de auto, de egel platgereden. De Engelse egelkenner Hugh Warwick denkt dat júist dit beeld de wereld kan redden... Hij schreef een boek dat ik zelf graag had willen/kunnen schrijven. Wel met een andere soort in de hoofdrol natuurlijk

Blijkbaar vindt Warwick dat de wereld gered moet worden. En met behulp van de egel en het hierboven geschetste beeld gaan we volgens hem die oorlog winnen… In zijn onlangs vertaalde boek Gek op egels werkt Warwick via een aantal zijpaden dit idee langzaam uit. Eigenlijk is daarbij steeds de centrale vraag: hoe kun je zo dicht mogelijk bij de natuur komen, zonder haar te vernietigen?
De mens is duizenden jaren jager en verzamelaar geweest en moest samenleven met die natuur, of hij dat nu leuk vond of niet. De uitvindingen landbouw en veehouderij hebben volgens Warwick een eind gemaakt aan deze participatieve levenswijze. Het gaat er nu vooral om de natuur te beheersen en onderdrukken en dat is volgens Warwick de verkeerde weg. Het lijkt voor een boek over egels een wat zwaar thema, maar niets is minder waar. Hij schrijft verder op luchtige toon over zijn passie voor egels, over onderzoek en spreekt met mensen die hun leven wijden aan het opvangen van gewonde of verzwakte egels. En het gaat over de zoektocht naar Hugh’s egel in China.

Kamperen
Egels zijn fascinerende beesten. Ik herinner me een kampeervakantie op Terschelling. Op een nacht schrok ik wakker van een hels kabaal in het ‘vooronder’ van mijn tent. Het geluid van omvallende pannen en een brander werden gelardeerd met een luid gesnuif en gesmak. Enigszins bevreesd knipte ik mijn hoofdlampje aan en zag hoe een egel probeerde mijn Citronella-kaars te verorberen. Blijkbaar was hij helemaal weg van de chemische citroengeur. Het lawaai negeren en gewoon verder slapen lukte niet, dus daarom pakte ik de egel voorzichtig op. In een reflex rolde het beestje zich op. Ik bracht hem vervolgens buiten de camping, een paar honderd meter verderop en liep terug naar mijn tent. Tot mijn grote verbazing had daar opnieuw een egel het voorzien op mijn muggenverdrijver. Dat kon toch niet dezelfde egel zijn als daarnet?
Hoe dan ook, het ritueel herhaalde zich. Ik pakte het beest voorzichtig op, hij maakte van zichzelf een stekelige bal en ik liep met een pakketje over de nachtelijke camping. Ik was op dat moment heel dicht bij de natuur en de rest van de nacht ook. De egelopstand hield namelijk aan, al snel waren nummer 1 en 2 terug en hadden ze ook nummer 3 uitgenodigd voor het feest. Ik weigerde langer voor uitsmijter te spelen. In een nacht kon ik daarom vanaf de eerste rang het hele egeltoneelstuk meemaken. Er waren ruzies, hofmakerijen (althans zo interpreteerde ik dat toen) en een van de gasten nestelde zich in mijn kledingtas voor een kort nachtdutje…

'Oprolreflex'
Wat me echter het meest bezighield was die ‘oprolreflex’. Hoe doen die beesten dat precies? De egel heeft net als wij een zogenaamde fronsspier. Wij kunnen er verongelijkte gezicht mee trekken, maar omdat deze spier bij de egel tot aan zijn stuitje loopt, kan hij het overbekende oprolkunstje. En dan is er natuurlijk nog zo’n ‘dingetje’ wat het egel-zijn begerenswaardig maakt, het vermogen - of beter, de noodzaak - tot het houden winterslaap. Ze kunnen hun hartslag terugbrengen van 190 naar 20 slagen per minuut, nog maar drie keer per minuut ademhalen en hun lichaamstemperatuur verlagen van 36°C naar een graad of 10. Ze hebben zich in de herfst bovendien zo volgevreten dat ze tijdens de winterslaap, in lethargische toestand een kwart op hun lichaamsgewicht kunnen interen. Heel af en toe ontwaken ze om wat te eten, maar de rest van de winter slapen ze onder een dik pak bladeren of in een speciaal door u gebouwd egelhuis.
Over hoe dat moet, laat Warwick ons in het ongewisse, maar gelukkig heeft Tialda Hoogeveen daar weer een prachtig boekje over geschreven: Egels, onze vriendelijke tuinbewoners. Een stuk minder filosofisch dan Warwicks magnum egel-opus, maar minstens zo bruikbaar als je je voorlopig wilt beperkt tot het redden van de egelwereld…

Gek op egels. Hugh Warwick. KNNV Uitgeverij. ISBN 9789050113564; Egels, onze vriendelijke tuinbezoekers. Tialda Hoogeveen. Tirion Natuur. ISBN 9789052108506.

Dit stuk is eerder verschenen in het Friesch Dagblad.

Klapeksterkoorts

2011-10-12T05:18:00.000-07:00

Je zou de vogelwereld een stuk eenvoudiger kunnen maken door te stellen dat er maar twee soorten zijn: interessante en minder interessante soorten. Dat ruimt lekker op. Wat echter vaker gebeurt, is dat het juist ingewikkelder wordt gemaakt. Zonder dat ze mij hebben geconsulteerd, is er naast de ‘gewone klapekster’ ineens ook de taigaklapekster of Homeyersklapekster, een ondersoort van de gewone. Of beter, ineens werd er vanaf het Fochtloërveen zo’n homeyeri gemeld, waarvoor half vogelend Nederland uitrukte.
Een zoektochtje op internet en in de boekjes levert een iets genuanceerder beeld op. Het blijkt dat ik weer hopeloos achter loop of niet goed heb opgelet op de vogelaarschool. De homeyeri is er al veel langer of altijd al geweest. Maar gelukkig is deze waarneming het wel weer, zoals zo vaak bij ondersoorten, brandstof voor de oplaaiende ‘discussie’. Zo is de klapekster voor veel vogelaars een nog interessantere soort geworden dan hij al was. Voor mij geldt dat ook, maar om andere redenen.

Hoogtepunt
Op mijn winterse struintochtjes zijn klapeksters vaak het hoogtepunt van de dag. Prachtige vogels, het zwartwit van een ekster, maar totaal anders qua vlakverdeling. Wat mij betreft is de klapekster net even beter gelukt dan zijn halvenaamgenoot. Ik probeer echter ook al een jaar of wat ‘grip’ te krijgen op de levenswijze van klapeksters in Nederland. Ze broeden hier niet meer, maar in de winter bezetten ze heidevelden, kapvlaktes en de wat ruigere beekdalen. Daar hebben we in Drenthe best veel van. Jaren achter elkaar komen ze ongeveer op dezelfde tijd, op dezelfde plek en vaak in dezelfde boom. Daar is ie weer, denk ik dan.
In het onvolprezen boek Naar de natuur van Koos van Zomeren las ik echter in een bijzin dat het vaak niet dezelfde klapekster is die braaf zijn best doet om mijn gedachten te bevestigen. Onderzoeker Andrea van den Berg toonde bijvoorbeeld aan door kleurringonderzoek dat het vaak een andere vogel is die opduikt, op dezelfde tijd, dezelfde plek, dezelfde boom. Ik meen zelfs ergens gelezen te hebben dat het meestal om eerstejaars vogels gaat, wat het fenomeen nog curieuzer maakt.

Vragen
Toen ik dit berichtje op Twitter slingerde, begon iemand zijn reactie met het woord wonderlijk. Inderdaad! En buitengewoon fascinerend ook, zou ik zeggen. Daar zou ik graag meer van willen weten. Hoe werkt dat? Hebben overvliegende klapeksters een neus voor ideaal winterbiotoop zonder dat ze de plek eerder hebben gezien en verdedigen ze dan ook een territorium? En wat als de eigenaar van vorige jaar alsnog langskomt? En ik heb natuurlijk nog veel meer vragen.
Hoe dan ook, ik raak steeds meer van het padje af. Het liefst zou ik nu de hele dag naar klapeksters gaan kijken bijvoorbeeld om te zien of het waar is dat het vaak om eerstejaars vogels gaat. Deze jongelingen hebben, in tegenstelling tot oudere vogels, een ragfijn streepjespatroon op de borst. Je hoeft ze dus niet te ringen om daar wat over te kunnen zeggen. Bovendien doen ze nog allerlei andere boeiende dingen zoals braakballetjes produceren en prooien in takvorken klemmen of op doornen spietsen.
Misschien wordt het tijd voor een wintersabbatical. Kan ik eens wat meer tijd besteden aan al die interessante vogelsoorten en dat zijn er best veel. Sterker nog, voor de tweede categorie kan ik er niet één bedenken.

Helaas heb ik zelf nog nooit een mooie foto van een klapekster gemaakt, maar ik wil u deze ‘wereldplaat’ van Koos Dansen niet onthouden. Ook een eerstejaars vogels trouwens (als ik het goed zie)… Zie deze link: http://www.birdpix.nl/album_page.php?pic_id=122121

Bosblog 12 - Jaar van de Bossen (2)

2011-09-23T05:27:00.000-07:00

Ondertussen is het nog steeds het Jaar van de Bossen. Ik hoor of lees er maar bar weinig over moet ik zeggen. Een check op jaarvandebossen.nl leert dat er wel van alles gebeurt, maar op de een of andere manier lijkt het de media niet te halen. Of ik lees de verkeerde krant, dat kan ook natuurlijk. Op de website gaat het veel over bestuurlijke en politieke-dingen. Ik wil graag wat meer live-uit-het-bos-dingen lezen. Wat is er een bos allemaal te beleven, zien, horen, ruiken en proeven. Dat soort dingen.
Ik zou mensen, inclusief die politieke en bestuurlijke-dingenbedenkers, het liefst bij de lurven pakken en naar het bos ontvoeren. We zetten ze op een stoel neer (enig comfort mag nog wel) en vervolgens laten we ze daar een uurtje of twee zitten, staan, liggen. Kopje thee met een kaakje behoort nog wel tot dit, voor het overige wat Spartaanse, arrangement. Na afloop mogen de pebdb-ers een stukje over hun ervaring opschrijven, inspreken op film vastleggen of wat dan ook. Wat heb je gezien, gehoord, gevoeld, beleefd?

Volgens mij levert dat mooie verhalen op. Ik verbaas me er telkens weer over - of eigenlijk is verheugen een beter woord maar dat past even niet in deze zinsopbouw – hoe verrast mensen in het algemeen zijn als je ze in het bos wat vertelt over wat er te ‘zintuigen’ is. Afgelopen zaterdag had ik een familiedag in de buurt van Grolloo. De onvermijdelijke speurtocht was vooral fijn omdat het bos bezaaid was met sporen van beesten; das, vos, ree, boom- of steenmarter. Allemaal lieten ze weten dat ze er waren of waren geweest. Vooral bij leeftijdscategorie 16- leidde dit soms tot veel enthousiasme. Af en toe was er een ook hartgrondig ‘getsie’ of een iets grovere afgeleidde daarvan te horen, maar dit niet viel in het niet bij de grote fonkelende ogen die ik zag bij de zojuist opgedane wetenschap dat er dassen in het bos leven.

Toevalligerwijs zat ik met mijn vader in hetzelfde groepje. Hij valt in een heel andere leeftijdscategorie (die van de hoorapparaten), maar ook hij vond het allemaal wel interessant. De mededeling dat hij over het algemeen wat minder natuurgek is dan ik, is een understatement. Maar hij heeft onlangs wel zelfstandig een boommarter gespot. Volgens mij heeft dat bij hem iets los gemaakt. Ik was namelijk best verbaasd dat hij net als ik een foto maakte van een boom die helemaal was uitgehold door een nest mieren. ‘Prachtig niet?’ zei hij. ‘Inderdaad’, zei ik.

Deze woordenwisseling heeft op het eerste oog niet veel om het lijf, maar voor mij waren het de mooiste woorden in het Jaar van de Bossen. Tot nu toe dan…

Mieren bezig in de 'houtzagerij'.

Norg aan zee

2011-09-11T02:15:00.000-07:00

Sodemieter, wat kun je iets diep weg stoppen in de krochten van je geest. Niemand die me er toe dwingt, maar toch gebeurt het. Jarenlang was mijn ultieme wens om boswachter te worden op een Waddeneiland. Ik woonde aan de kust, in het rustieke havenplaatsje Delfzijl om precies te zijn. Dagen zwierf ik rond aan de boorden van de Eems en de Dollard, ik deed onderzoek op Schiermonnikoog, was Waddengids op Terschelling en begeleidde vogelreisjes op de Waddenzee. De bruinvissen die ik zag ‘wielen’ in een spiegelgladde zee bij Rottum staan op mijn netvlies gebrand. De dagen dat ik stijf verkleumd mijn vogeltellingen bij de Eemshaven deed en met lijkwitte vingers de dop van thermosfles schroefde, koester ik. De geur van rottende zeesla, van zeealsem, van zwavel bij het omspitten van de wadbodem op zoek naar interessante beestjes als de gestippelde dieseltreinworm…

Dat alles ging als een zintuiglijk avontuur aan me voorbij toen ik afgelopen vrijdag weer eens op Schiermonnikoog was. Ik raakte een beetje van slag van mijn eigen film. Sinds het lot mij met zachte hand naar de bossen van Drenthe heeft begeleid, was de zee letterlijk en figuurlijk ver weg. Althans, dat dacht ik. Het is namelijk maar drie kwartier rijden naar Lauwersoog. Dus met een beetje goede wil sta je binnen twee uur op het strand van Schiermonnikoog. Dat is letterlijk in ieder geval een stuk minder ver weg dan ik mezelf altijd heb voorgehouden. Zo’n inzicht is eigenlijk een fantastisch cadeau, zo maar op een doordeweekse dag.
Aan de andere kant ik ben ook zo verknocht geraakt aan het droge zandlandschap rond Norg, dat een speling van het lot die me weer richting zee zou dirigeren, me na een tijdje weer hevig zal doen verlangen naar het bos, naar de boommarters. Naar de winterse struintochtjes over de hei en ik stijf verkleumd met lijkwitte vingers de dop van mijn thermosfles schroef…

Norg aan zee, dat zou ideaal zijn. Volgens mijn reisgenoot van afgelopen vrijdag is dat een kwestie van geduld.

Herinneringsplaatje van Schier.

Wolven zien

2011-09-06T15:08:00.000-07:00

De eerste wolf in Nederland, hij is gezien! Bij Duiven. Even kwam de flauwe gedachte bij me op dat het meteen ook een wolf is die kan lezen. Hij had honger en dacht, ik volg de borden naar iets eetbaars . Het plaatsje Ree was te ver lopen. Tot zover de flauwe grappen. Het was ook raar dat dit mijn eerste gedachte was. Niets geen opwinding, spanning of wat dan ook. En dat was wel een teleurstelling.

Als liefhebber van grote roofdieren is de eerste wolf in ruim honderd jaar iets om naar uit te kijken. Al een paar jaar verdiep ik me in wat er in de ons omringende landen op wolvengebied gebeurt. Vooral ook hoe ze bijvoorbeeld in Duitsland voorlichting geven over dit beest en hoe ze de bevolking proberen rustig te houden. Van nature zijn de mensen toch behoorlijk bang voor wolven, ook al hebben ze er nog nooit een gezien. Sprookjes laten blijkbaar diepe sporen achter in de menselijke ziel. Maar in Duitsland lijkt het vrij aardig te lukken om mens en wolf samen te laten leven.

Dichtbevolkter
Ik ben benieuwd of dat ook in Nederland gaat lukken. Want dat die wolf ooit weer voet op Nederlandse bodem zou zetten daar is iedereen het wel over eens. Nederland is nog iets dichtbevolkter dan Duitsland met iets meer infrastructuur en versnippering van natuurgebieden. We vinden het echter al verschrikkelijk als een vos een weidevogel verorbert, dus een wolf die voor de ogen van het publiek een reekalf verscheurt, leidt ongetwijfeld tot Kamervragen. Waarschijnlijk moeten we nog even wachten voor het debat echt op gang komt, want het lijkt erop dat de wolf het hazenpad heeft gekozen, terug naar Duitsland of naar zijn hok…

Want was het wel een wolf en was het een wilde wolf? Volgens de experts van Free Nature wel. Lichte wangen, donkere zadel (rug) en een krul in de staart. Bovendien was het dier duidelijk niet gewend aan mensen. 95 % zeker een wolf. Op de foto’s die bij het bericht werden gepubliceerd was een vage schim te zien van een roodbruin beest ter grootte van een jonge wolf. In kringen van ‘andere’ Europese roofdierexperts werd eerder in de richting van een jakhals gedacht. Een ontsnapt beest wellicht? In Duitsland barst het van de privedierentuinen, dus ook die optie moest worden onderzocht. Eigenlijk maakt het ook niet zoveel uit wat het is.

Waarnemen
Wat ik namelijk het meest interessant vind aan de ophef rond de Duiven-wolf is hoe wij als mensen waarnemen. Een van de ooggetuigen meldde op de televisie iets in de volgende trant: ‘Ik dacht eerst aan een herdershond, toen aan een vos, maar ik zag eigenlijk meteen dat het een wolf was. Zoiets weet je gewoon. Ik heb iets bijzonders gezien.’ Je hoort haar niet zeggen: ‘Ik zag een dier ter grootte van een hond. De kleur van de vacht was roodbruin.’ Punt. Want meer had ze niet gezien. Met andere woorden, er worden geen kenmerken benoemd, er wordt meteen een soort benoemd. Het liefst een zeldzame.

Ik permitteer me even een uitstapje. Ik kijk nu zo’n tien jaar intensief naar boom- en steenmarters. Deze soorten lijken erg veel op elkaar. Bovendien kan de ene soort expliciete kenmerken van de andere soorten hebben. Voorbeeldje, de boommarter heeft over het algemeen een roomkleurige tot gelige bef. Maar ook bij een steenmarter, die normaal gesproken een helderwit schortje heeft, kan dat wel eens naar geel neigen. Nog een overlap: een boommarter is sterk gebonden aan bossen, maar de steenmarter, die we vooral kennen als plafondplasser en remkabelknager, kan ook uitstekend klimmen en vindt een holle boom net zo goed als een warme zolder. Er is een groot verschil. Een boommarter is een stuk zeldzamer dan een steenmarter.

Toch is het verbazend hoe snel door natuurliefhebbers een flits van een marter in het bos, determineren als boommarter. Al snel wordt de relatie gelegd met habitat. ‘Ik zag een bruin beest ter grootte van een slanke kat in het bos, dus was het een boommarter.’ Kritische vragen over welke kenmerken de waarnemer precies gezien heeft, leiden stevast tot vervelende mailwisselingen. ‘Ik weet toch wel wat ik gezien heb.’ Meestal heeft men helemaal niet zoveel gezien en blijkt de waarneming vooral beïnvloed door wat men achteraf op internet of in boeken heeft gezien.
Ik snap het wel. Iedere natuurvorser wil graag een boommarter op zijn lijstje bijschrijven. Als je na jaren grasduinen eindelijk iets hebt gezien wat er heel veel op lijkt, laat je je dat niet weer afpakken. En al helemaal niet door jaloerse natuurvorsers zoals ik.

Wolf in gevangenschap (Bayerische wald).

Slangen berg u!

2011-08-10T12:43:00.000-07:00

Dan ben je gladde slang in een van de grootste populaties van Drenthe, dan overleef je de vernattingsmaatregelen ten behoeve van het hoogveen en dan krijg je ineens iets anders op je dak: de slangenarend. Deze Zuid-Europese soort komt elk jaar wel even buurten in het Fochteloërveen, maar dit jaar zijn er ineens vier van die slangenvangers actief. Waar ze ineens vandaan komen…

Literatuur
Slangenarenden broeden ver ten zuiden en oosten van ons land. Midden-Frankrijk is het dichtste bij wat dat betreft. Volgens de literatuur prefereren ze landschappen met een warm klimaat en weinig neerslag. Ze houden er bovendien een nogal uitputtende broedcyclus op na. Tussen start van de eileg en het uitvliegen van de jongen zit zomaar 16 weken. Er vanuit gaande dat ze vanaf eind maart (op zijn vroegst) beginnen met eieren leggen, zijn eind juli de jongen vliegvlug. Dit jaar werden de eerste pleisterende slangenarenden eind mei al gezien op de Hoge Veluwe en op het Wapserveld. De laatste weken worden ze echter alleen nog op het Fochteloërveen gezien.

Niet-broeders
Het gaat bij ons dus om niet-broedvogels, relatief jonge vogels vaak. Ze zijn pas na drie tot vier jaar geslachtstrijp. En dus hebben ze tot die tijd alle ruimte om wat rond te zwerven. En waarom dan niet vanuit Afrika lekker doorvliegen naar het Fochteloërveen, in plaats van blijven hangen in Spanje. Alle ingrediënten die een slangenarend nodig heeft zijn ook hier aanwezig, vooral de massale aanwezigheid van prooidieren. Met het warme en droge klimaat wil het deze zomer niet echt lukken, maar daar trekken ze zich nu vooralsnog niets van aan.

Torenvalk
Vanochtend werd ik wakker met het idee dat het wel weer zou regenen, maar toen ik het gordijn oprolde, zag ik zowaar een waterig zonnetje. Ik haastte me daarom naar Veenhuizen om slangen en slangenarenden te observeren. Met de slangen had ik veel geluk vanochtend, maar liefst zeven gladde slangen en een adder lagen op te warmen in het zonnetje. En tegen een uur of elf liet ook de eerste slangenarend zich prachtig bekijken. Ze jagen een beetje als een torenvalk staat er weer in de literatuur.Om dat nog even te bevestigen zag ik in een kijkerbeeld een slangenarend en een torenvalk ongeveer gelijktijdig hetzelfde kunstje doen. Toch blij dat wat in de boekjes staat best vaak klopt.

Nee, het wachten is wat mij betreft op het moment dat twee van die slangenvreters zich niets aantrekken van de boekjes en het gewoon eens in de boswachterij Veenhuizen proberen.

Een van de gladde slangen van vanochtend...

Bosblog 11 - Dunnen

2011-07-28T04:45:00.000-07:00

Dunnen? Waar is dat nu goed voor? Het geeft alleen maar lawaai en rotzooi. En al die takken die blijven liggen, het lijkt wel een slagveld! Allemaal waar. Een bos ziet er na zo’n dunning niet al te fraai uit. Waarom doe je het dan?
Ik werd deze week weer volop geconfronteerd met deze vraag. In het bos van het Noordsche Veld staat zo’n dunning, het machinaal kappen van een groot aantal bomen, op het programma. Sommige mensen denken dat het oogsten en verkoop van hout het hoofddoel is. Er wordt ons wel eens verweten dat het verdienen van geld boven natuurwaarden gaat. Waarom kap je anders gezonde bomen van meer dan zeventig jaar oud?
Voor die natuur. Bijna alle bossen in Nederland zijn tussen de zeventig en honderd jaar geleden aangelegd. Met maar een doel: houtproductie. Omdat naaldbomen over het algemeen veel sneller groeien dan loofbomen werden bijna overal akkers van sparren en dennen geplant. Soorten uit de meest verre uithoeken van de wereld. Van nature komen er geen naaldbomen in Nederland voor, op de grove den na. Ooit was een groot deel van Nederland juist bedekt met uitgestrekte loofbossen. Boomsoorten als linde en eik maakten de dienst uit. Maar dat was ooit.

Andere belangen
In de loop der jaren zijn andere belangen een rol gaan spelen in onze huidige bossen. Een meer natuurlijke ontwikkeling en recreatie bijvoorbeeld. We bedachten dat het zinvol was een vleugje van die vroegere bosrijkdom, voor zover dat kan, terug te brengen. Daarvoor heb je meerdere mensenlevens nodig. Een beetje bos doet er 300 jaar over om tot wasdom te komen. Hoe meer variatie er in zo’n bos is (nat, droog, hoog, laag, open, dicht) hoe meer planten en dieren dat over het algemeen aantrekt. De sparren- en dennenakkers (die ook hun specifieke natuurwaarden hebben!) die er waren, ontberen deze variatie meestal. Ooit werden er 4000 boompjes op een hectare geplant, zodat er zoveel mogelijk bomen met zo recht mogelijke stammen zouden groeien.
Maar natuur is meetal niet gebaat bij orde. Daarom dunnen we, eens in de vijf jaar gemiddeld, totdat er zo’n 60 tot 80 bomen per hectare over zijn. Of we maken grote stukken kaal. Om ruimte te maken. We laten in het begin een chaos achter, maar al snel krijgen andere boomsoorten, struiken en planten een kans om te kiemen en te groeien. Meestal is na twee jaar niets meer van die chaos te zien.
We laten bewust ook stukken dicht bos staan, want ook dat heeft zoals gezegd zijn waarde. Is het niet voor de natuur dan is het wel voor de mensen. Vooral kinderen vinden zo’n dicht naaldbos spannend. Een sprookjesbos, hoorde ik laatst.

Sprookjesbos
Voor mij ziet een sprookjesbos er anders uit. Dat beeld zie ik voor me in Polen, de Bielowieza om precies te zijn. Hier vind je eiken van 300 jaar oud en lindes waar je met vijf mensen met gespreide armen omheen kan staan zonder elkaars handen te raken. Die woudreuzen gaan ook een keer dood en vallen om. Het uitgerukte wortelstelsel heeft een kuil achtergelaten dat volgelopen is met water. Er zitten kikkers en salamanders in. De stam is in bezit genomen door honderden paddenstoelen. Een specht heeft een stuk opengehakt op zoek naar vette keverlarven. Er ligt wel dertig tot vijftig procent dood hout in dat bos, maar dat merk je eigenlijk niet. Sterker nog je, geniet enorm van die dode stammen die bedekt zijn met mossen in tientallen kleuren groen.
Nederland is geen Polen, en het Noordsche Veld geen Bielowieza. Dat snap ik ook wel. Het Noordsche Veld-bos is nu echter zo mooi omdat mijn collega’s daar de afgelopen twintig jaar met veel liefde en zorgvuldigheid hebben gewerkt. Hadden ze dat niet gedaan, dan hadden we nu door een bos gelopen dat er uit ziet als een maïsveld, alleen met stengels van twintig meter hoog. Zij dunnen ook niet voor het geld, maar voor het bos. Zij werken ergens naar toe. ‘Nog een keer stevig ingrijpen en dan kan het grotendeels zijn gang gaan’, zegt mijn collega Henk. Dan staan er larixen en douglassen van zeventig jaar oud die mogen uitgroeien en uiteindelijk op een natuurlijke manier sterven. Maar veel ouder dan dit zullen ze ook niet worden. Ze halen niet de leeftijd die een eik kan halen. Maar gelukkig staan die soorten klaar om het stokje over te nemen. Ze zijn in de afgelopen jaren stilletjes gegroeid, daar waar ruimte in het bos is gemaakt.

En ja, je kunt ook niets doen en de boel de boel laten. Uiteindelijk krijg je misschien hetzelfde resultaat. Het duurt alleen een paar honderd jaar langer.

De grote bonte specht heeft fors geprofiteerd van het ouder wordende bos in Nederland. Nu is in Drenthe het wachten op zijn kleinere broertje de middelste bonte specht, nog meer een liefhebber van oude gevarieerde loofbossen. In Overijssel bijvoorbeeld en in het Groningse Westerwolde worden ze al geregeld gezien

Dichtdingen - Nachtmenu

2011-07-12T09:00:00.000-07:00

Met een hoofd vol watten en een lijf vol pudding, wil ik toch mijn blogplicht niet verzuimen. Had een verheffend stuk in gedachten over de positie van de mens in de natuur, maar dat houden jullie te goed. Daarom een dichtding van vorige week, toen het onweersgeweld naderde... Net als nu.

Nachtmenu

De lucht balt
zijn vuisten.
Zwellend
blauw van
ontlading
naar mokerslag.
In dit donderend
geraas nuttigt
een laatvlieger
zijn nachtmenu.

AP 2011

Bosblog (10) - Bosvarkens en eekschillers

2011-07-05T00:07:00.000-07:00

Op mijn studiereis door bosrijk Nederland kom je om de haverklap het woord oerbos tegen. Meestal in de context dat het er niet meer is. Op dit moment wordt bijvoorbeeld de laatste hand gelegd aan een routeboekje dat het Ommetje Lieveren gaat begeleiden. Prachtig boekje, maar ook hierin de wat wrange constatering dat het Lieverder Bos weliswaar een van de oudste bossen van Drenthe is, maar zeker geen oerbos meer. Vaak gaat het wel om zogenaamde oudbos-locaties, plekken waar al heel lang bos heeft gestaan. Het Lieverder bos lag tot twee eeuwen gelegen als een beschermende hand om het dorpje Lieveren. In de 20e eeuw werd het grootste deel van het Zuidbos gekapt. Alleen kleine natte stukjes elzenbos bleven staan. Dit zijn nu in het voorjaar ware pareltjes met witte tapijten van bosanemoon en klaverzuring. Prachtige namen hebben ze ook nog zoals Wiltzwijn en Snipstel.

Topverkoping
Het Noordbos is grotendeels in tact gebleven al is ook hier veel gerommeld. De oude grove dennen die er stonden werden al in het begin van de twintigste eeuw verkocht. De advertentie in de lokale krant maakt gewag van een 'Topverkoping van puike dennen'. De opbrengst van deze topverkoping werd meestal meteen omgezet in jenever. Ons oerbos is dus aan drank verloren gegaan, maar dat terzijde.
Ook in andere opzichten werd er volop in het Lieverder bos gewerkt. Er werden schapen geweid, varkens gehouden om de overvloedige mast te benutten en er waren eekschillers actief. Eekschillers? Ja, noeste arbeiders die met de hand kleine eikenstammetjes, die weer waren opgekomen op de grillige stobben, ontdeden van de schors. De looizuren in die eikenschors werd gebruikt in de leerlooierij. Al deze activiteiten zorgden ervoor dat het bos een nogal grillige en gevarieerde aanblik had. Wil je dat beeld in stand houden, dan zul je nu dus ongeveer dezelfde werkzaamheden moeten verrichten. Maar ja, dat gaat vaak niet samen met de bijzondere natuurwaarden die zich in de afgelopen decennia hebben ontwikkeld in zo'n bos. De varkens maken van het mooie tapijtje met boswederik waarschijnlijk een grote modderpoel. Maar toch zou het de moeite waard zijn om in de meer cultuurhistorisch beheerde bossen wat dieper in te gaan op dat historische gebruik.
Op het terrein van de PeerGroup aan de Donderboerkamp doen ze een experiment met een paar mooie Bentheimer varkens. Wat gebeurt er als je die varkens loslaat in een jong stukje eikenbos. Welke planten groeien er nu en straks? Ik ben heel erg benieuwd. Een van de doelen van het experiment is ook om de relatie tussen mens en haar voedsel te verkennen. De varkens zullen uiteindelijk dus in de pan belanden. In het oerbos ging het trouwens niet anders. Kijk maar naar verhalen van Asterix en Obelix...

Voor meer informatie: zie www.varkenshuis.nl

Eekschillers in de boswachterij Odoorn, omstreeks 1905

Natuurtoneel

2011-06-27T02:31:00.000-07:00

Soms wens je dat je macht hebt over het weer of over de agenda van mensen. Afgelopen vrijdag stond er een nachtzwaluw-excursie in het Drents-Friese Wold op het programma. De kapvlaktes en heidevelden rond de Kale Duinen zijn een goede plek om nachtzwaluwen waar te nemen. In de late schemering worden ze actief en laten dan een snorrende (of ratelende zo u wilt) zang horen. Met een beetje geluk wordt het gezang afgesloten met een partijtje vleugelklappen dat wordt ingeleid met een stotterend gepiep. Als je deze omschrijving zo leest niet iets waarvoor je nog zo laat de deur uitgaat. De werkelijkheid is anders, al kan dat natuurlijk ook alleen in mijn werkelijkheid zijn.

Magertjes
Vrijdagavond was het echter koud, een graad of elf maar. Te koud. Geen insect te bekennen en derhalve ook geen nachtzwaluwen. Althans, niet echt wat je een kwaliteitswaarneming kunt noemen. Heel even liet een mannetje zich horen, op het eind van de excursie. De eer was gered, maar ik vond het een beetje magertjes.
Hoe anders was dat gisteravond. Met mijn vrouw en schoonouders toog ik naar dezelfde plek. Rond tien uur zakte de zon braaf rood onder de horizon. Alsof het een startschot betrof maakte zich uit de bosrand een tiental rosse vleermuizen los. De batdetector raakte enigszins van slag van al het getjoep en getik. Wat een prachtig schouwspel zo in de open vlakte.
Langs de randen van het toneel vloog af en toe een knorrende houtsnip. Zanglijster en merels deden een poging het voorjaar terug te zingen en in de late schemering zoals in de boekjes staat begon zowaar een nachtzwaluw te ratelen. Daarna nog een. Ze vlogen rondjes. Je kon horen dat ze ergens op een zangpost zaten en hun kop naar ons toe (geluid wordt sterker) en van ons af draaiden (geluid zwakt af). Ik had het plaatje al in mijn hoofd gemaakt, toen het beeld zich niet alleen in mijn werkelijkheid maar ook voor de ogen van mijn aangename gezelschap ontvouwde.

Applaus
Op een uitstekende tak van een grove den streek een nachtzwaluw neer. Binnen een onwaarneembare tijdspanne werden nachtzwaluw en tak een. Het gesnor begon. Een minuut lang konden we geniet van dit tafereel. Daarna verdween de vogel weer in de duisternis. Het geratel ging buiten ons gezichtsveld door. Het kwam uit de richting van waar al enige tijd een vrouwtje zat de piepen. Man zag in het gesmoorde gepiep een uitnodiging zijn gesnor te beeindigen met een prachtige vleugelklapsessie. Het leek wel een applaus voor zijn eigen magistrale optreden... Natuurtoneel in optima forma.

Geprepareerde nachtzwaluw.

Dichtdingen - Zee van gerst

2011-06-25T00:27:00.000-07:00

In een geelgroene
zee van gerst
plukken zwaluwen
gewetenloos
insecten uit
de toppen
van de golven.

AP 2011

Volg de mens - natuurdagboek van vos

2011-06-17T09:43:00.000-07:00

Vandaag weer eens lekker een tijdje zitten koekeloeren op mijn vaste stekkie. Zo op een meter of vijftien afstand van wat ik voor het gemak maar even de plaats noem, is het gras nu zo hoog dat ik een en ander ongestoord kan observeren. Ik zit er elke dag een half uurtje en de tweebenen die er altijd zijn, hebben me nog nooit opgemerkt. Ik houd er ook niet van om de rust daar te verstoren.
Maar vandaag was het anders. Ik zat net een tijdje het gedrag van twee oudere vrouwelijke tweebenen, die ook wel mensen worden genoemd, te observeren. Ik zou graag ook willen weten wat al die geluiden die ze maken betekenen. Dat gaat maar door. Er is geen touw aan vast te knopen. Maar ook hun gedrag is niet echt gemakkelijk te doorgronden. Meestal zitten ze op een of ander apparaat en aan de lichaamshouding is nauwelijks iets af te lezen. Ze drinken en eten meestal iets van speciale werktuigen. Ze gaan echter niet op jacht en wat ze eten is niet herkenbaar. De twee oudere vrouwtjes – wat zou hun relatie trouwens zijn? – deden dat meer dan een half uur en reden toen weg op een zeer ingewikkeld apparaat. Hun benen maakten rondjes, maar ze gingen wel vooruit.

Aparte kleren
Op een gegeven moment kwamen er twee wat jongere tweebenen op de plaats zitten. Ze hadden heel aparte kleren aan. Ook zoiets raars dat de tweebenen nog iets over hun vacht hebben of soms slechts deels. Of zouden ze helemaal geen vacht hebben? Hoe dan ook, het mannetje van het stel -laat ik hem voor het gemak Aaldrik noemen- zat de hele tijd om zich heen te kijken: naar de vogels, naar de andere tweebenen en hij keek ook geregeld mijn kant op. Ik dook dan iets dieper weg achter de graspollen. Even later liep hij weg. Ik had al eerder uitgevonden dat ze dan naar een soort installatie gaan waar ze hun behoefte doen. Ook vreemd, overal natuur en dan poep en pies je in een klein hokje. Wat zal het daar stinken zeg!
Op een gegeven moment stond het mannetje, Aaldrik dus, op en knuffelde even met het vrouwtje. Blijkbaar was dat zijn vrouwtje. Ik wachtte in spanning af of ik iets van een paring mee zou krijgen, maar dat bleek niet het geval. Ook zo gek, je ziet de tweebenen constant met elkaar knuffelen, maar je ziet eigenlijk nooit iets van een paring. Ja, heel af en toe stuit je in stille delen van het bos bij toeval op twee mensen die plat op elkaar liggen. Als ik aan mijn concurrerende rekels wil laten weten wie mijn vrouwtje is, zorg ik juist dat ze dat allemaal kunnen zien en ruiken!

Afgeleid
Maar goed, het mannetje was al snel weer afgeleid en keek ineens met priemende ogen mijn kant op. Verdikkeme, ik was ontdekt. Ik had de plaats verstoord. Het mannetje had mij duidelijk gezien, want zijn voorpoot, waar ze overigens niet op lopen maar die ze wat slapjes langs hun lijf laten bungelen, wees mijn kant op. Steeds meer tweebenen gingen op hun achterbenen staan en keken mijn kant op. Ik wilde snel weglopen, maar dat kon niet zonder dat ze me zouden zien. Toen het mannetje mijn kant op kwam met een of ander zwart doosje voor zijn ogen, maakte ik me toch uit de voeten. Morgen is er weer een dag… Misschien neem ik mijn kinderen eens mee. Het is voor hen ook wel leerzaam om eens wat van de natuur te zien.

Bosblog (9) – Norger bosmuur

2011-05-29T07:28:00.000-07:00

Norger bosmuur?

Het bos heeft vele geheimen. Een daarvan is die van de oud bosplanten. Wanneer vinden deze specifieke groep planten het bos oud genoeg om te verschijnen? Heksenkruid, lelietje van dalen, daslook en in mindere mate ook dalkruid en gewone salamonszegel zijn bij uitstek aanwijzers voor de ouderdom van een bos. Onze bossen zijn over het algemeen nog niet zo oud en dus ontbreken bovengenoemde planten vaak. Ik was dan ook verbaasd dat ik ineens – althans zo leek het - in ‘mijn’ 100 hectare grote plakkaten dalkruid, lelietje van dalen en salamonszegel vond. Stuk voor stuk prachtige planten die het bos een stuk aantrekkelijker maken.
De ‘ontdekking’ van deze kleine bospareltjes zorgde naast een vreugdemomentje ook voor dat er een verhaal over een nogal mythisch bosplantje mijn hersenpan binnenwaaide: de Norger bosmuur. Dit witte plantje zou alleen in het Norgerholt voorkomen. Nou is het al niet echt simpel om de in Nederland vrij zeldzame bosmuur van de veel algemenere en ook aan bosranden groeiende watermuur te onderscheiden. Hoe zou ik de Norger bosmuur herkennen?

Uniek?
In de onvolprezen Flora van Eddy Weeda wordt er met geen woord over gerept. Voor Weeda bestaat de Norger bosmuur dus niet. Dan maar even op Internet speuren.
Eric le Gras schrijft in 2003 in Trouw echter zonder voorbehoud ‘De Norger bosmuur, een variëteit van de bosmuur die alleen in het Norgerholt voorkomt, doet het overigens wel goed (…)’. Het Natura 2000-dossier van de provincie doet er nog een schepje bovenop: ‘De Norger bosmuur is een plant die nergens anders ter wereld voorkomt. Uniek dus.’ Ha, eindelijk wordt het woord uniek eens niet misbruikt. Dat is een pluspuntje. Maar, ik ben nog steeds niet helemaal overtuigd. Volgens de site van Alterra werd het plantje hier echter al in 1924 ontdekt en komt hij verder in de Ardennen en het noorden van Sleeswijk Holstein voor. Niet uniek dus. Minpuntje. De Latijnse naam Stellaria nemorum subsp. montana valt dan ineens ook wat tegen. Ik had eerder iets gehoopt als subsp. norgaria of iet dergelijks. Bergen (montana) hebben we hier helaas niet of het moeten de al even verderop gelegen Adderbergen zijn.

Ongesteeld
Hoe ik nu die Norger bosmuur van de gewone kan onderscheiden wordt me nog steeds niet duidelijk. Aan de bladeren lees ik wel ergens, maar hoe dan? De ‘gewone’ bosmuur heeft volgens Weeda ongesteelde bladeren, de onderste bladeren van de watermuur zouden wel stelen hebben… Ik ga er gemakshalve maar even vanuit dat de Norger specimen ook ongesteeld door het leven gaat. Jakkes, op de foto die ik heb gemaakt van de ‘muur’ kan ik alleen de bovenste stengelbladeren goed zien. Dat schiet dus niet op.
Ik kom er voorlopig niet uit. Ik vraag binnenkort mijn collega Roelof Blaauw wel even. Dat is een wandelende plantenencyclopedie vermomd als boswachter. Als hij het ook niet weet, bestaat de Norger bosmuur gewoon helemaal niet. Stiekem hoop ik daar een beetje op, want het leven wordt er toch weer een stuk overzichtelijker van. Ik vind het gewone dalkruid trouwens ook een stuk mooier om te zien…

'Gewoon' dalkruid

Dichtdingen - Naar huis

2011-05-22T12:56:00.000-07:00

Ik glij als een
lange schaduw
door het veen.
Een boomvalk jaagt,
vlak voor het
slapen gaan,
een libel naar
de eeuwigheid.
In gouden licht
poetst hij
zijn veren.
Het is klaar
voor vandaag.

In de ban van nachtvlinders

2011-05-15T08:38:00.000-07:00

Het overkomt me regelmatig, dat ik me helemaal verlies in weer een nieuwe soortgroep. Afgelopen week was ik met diverse collega's in de weer bij het Meindersveen. Natuurteldag heet het, maar het is eigenlijk meer een kennisuitwisselingsdag. De avond ervoor stonden verspreid door het bos vier nachtvlindervallen. In het begin dacht ik nog, laat ze maar fijn spelen met al die motjes, ik beperk met wel tot een grotere werk. Totdat er ineens een felgeel gekleurde vlinder op het doek verschijnt; een hageheld wist mijn collega Nico de Vries meteen. En een geel beertje, een gevlekte groenuil, lindeknotsvlinder, pauwoogpijlstaart... In tien minuten had ik zomaar een stuk of dertig nieuwe soorten. En ik heb er nog ruim 1400 te gaan. Het is weer eens wat anders dan zes uur door een bos lopen en rond holle bomen speuren naar sporen die boommarters mogelijk hebben achtergelaten. Toch een iets andere dynamiek zullen we maar zeggen. En ook al zijn ze over het algemeen niet heel groot, mooi zijn ze wel die nachtvlinders!

De wapendrager, voor mij ook nieuw.

Adderwortel

2011-05-08T07:38:00.000-07:00

Ze bloeien zo mooi op het ogenblik. Vanaf de brug over het Lieverse diep, tussen Roden en Lieveren, zijn ze prachtig te zien...

Gastblog - Torenvalk

2011-05-02T12:31:00.000-07:00

Niets is leuker dan dingen in de natuur met elkaar te delen. Of zoals een goede vriend van me laatst sms-te toen hij een dassenburcht zat te posten: Ik wil hier alleen zijn en toch wil ik het delen...

Ik wil Natuurspoor ook graag delen met anderen oftewel wie een leuke, interessante of ontroerende bijdrage heeft die past bij de sfeer van Natuurspoor, wees welkom voor met een Gastblog. Bjorn van der Hoek doet wat dat betreft de aftrap! Lees zijn belevenissen met een paartje torenvalken in zijn tuin.

Het is lastig om een torenvalk te zijn. Het wordt je niet makkelijk gemaakt met de concurrentie om voedsel, helemaal als de muizenstand ook niet om over naar huis te schrijven is. Bomenkap en nestconcurrentie maken het niet makkelijker voor deze prachtjager. Over het laatste kan ik bijna wel een boek schrijven.

In een spar in de tuin is een prachtig plekje voor een nest. Aan de rand van grasland en akkers, een uitkijkpost bij uitstek. Wat wil je als muizenjager nog meer?! Enkele jaren is het een boomtop waar elk jaar een paartje torenvalken broedt. Vorige twee jaren hebben ze jongen kunnen grootbrengen, er is een van de kroost van vorig jaar die hier ook zoekt naar een plekje in de buurt. Met het nest onzichtbaar voor het blote oog, was het enige wat hun aanwezigheid verried het af en aan vliegen onder een luid gekèk. Dit jaar lijkt het anders... Er zijn meer vogels die het hebben voorzien op deze villa ‘waailand’.

Strijd
De afgelopen weken is er een strijd gevoerd over wie dit jaar mag broeden. Er zijn wat kraaien geweest die het nest wat vergroot hebben, het is nu duidelijk zichtbaar, alsof de villa een veranda heeft gekregen. Toch heeft de torenvalk zijn intrede gedaan en zit al enkele weken te genieten van de plek. De paring heeft plaatsgevonden, het leek zonder problemen een mooie plek te worden voor een nieuwe familie... Ware het niet dat de kraaien het er niet bij lieten zitten. Ze hadden niet voor niets de moeite gedaan een uitbreiding te bouwen. Enkele dagen is hier wat burengerucht geweest. Gescheld en gevlieg en gefladder, met uiteindelijk de torenvalk nog steeds op de troon. De belegering van de villa was alleen niet alleen van de kant van de kraaien... Ook een eksterpaartje mengde zich in de strijd, hier had de torenvalk iets meer moeite mee. Het paartje eksters heeft zelfs enkele dagen op het nest gezeten. De tegenaanval werd ingezet en ze kwamen harder terug dan ooit. Herovering was een feit. Ook de houtduif had van de plek gehoord, en waar meer vogels vechten om een been, vliegt de houtduif dwars door de veranda heen... Onhandig gefladder, als een losgeslagen projectiel een aantal pogingen ondernomen om z'n intrede te doen.

Gegak
De torenvalk heeft hard van zich afgebeten en ook deze aanval overleefd, met een beetje schade aan de nieuwe uitbouw van de villa. De rust keert terug, de aanvallers leken zich overgegeven te hebben. Ze hebben de intrede gedaan op andere locaties in de tuin. Sociale woningbouw dit jaar voor kraai, ekster en duif. Torenvalk bewoont de villa en heeft haar met verve verdedigd. Tot twee week geleden... Luid gekwek, gekèk en gegak... Gegak? Nee maar, een paar enorme vogels op het nest. Dit kan niet waar zijn, is het echt? Er passen zelfs twee nijlganzen op de veranda, voor heel even althans. De veranda breekt af en ligt half door de top van de spar. Verwoesting tijdens de belegering. De villa is weer terug bij z'n oude formaat. Maar wie o wie wint dit gevecht? Moet de torenvalk uiteindelijk toch het onderspit delven hier bovenin de spar? Letterlijker kan het bijna niet, sparren!

Nijlganzen in te top...

Bosblog (8) Knechten van de dood

2011-04-11T23:42:00.000-07:00

De dood is geen gespreksonderwerp waar je op verjaardagsfeestjes erg mee scoort. Wel een onvergetelijke binnenkomer trouwens… ‘Nou Piet, van harte jongen, weer een jaartje dichter bij de dood. Hier heb je alvast zes mooie vurenplankjes.’ Beetje een naar grapje, want de meesten van ons zijn als de dood voor de dood. Ik ook. Ik praat er niet graag over en ik laat me dan ook snel verleiden om over iets anders te beginnen. Maar het fascineert me ook, vooral als ik het in veld ben. Dat ‘in het veld’ moet ik misschien even toelichten. Veld kan namelijk ook bos, heide of hoogveen betekenen. De zin ‘ik ga dit weekend het veld in’ is trouwens wel vrij strak begrensd. Het betekent bijvoorbeeld iets totaal anders als ‘ik ga dit weekend naar buiten’.

Roodborstlijkjes
Kijk daar heb je het al, de dood, daar wilde ik het over hebben. Ik vraag me in dat veld namelijk geregeld vaak af waar dieren blijven als ze dood gaan. Vindt u bijvoorbeeld wel eens een dode roodborst of gaai in het bos? Er moeten er jaarlijks heel wat sterven, maar het bos ligt niet tot het kronendak vol met roodborstlijkjes. Soms vind ik wel eens de restanten van een roodborst waarvan het vlezige deel verdwenen is in een sperwermaag, maar dan is er sprake van een natuurlijke doodsoorzaak.

Natuurlijke doodsoorzaak
Grappig trouwens dat je in de natuur bij moord en doodslag wel van een natuurlijke doodsoorzaak kunt spreken. Jakkes, al weer afgeleid. Dode roodborstjes, daar ging het over. Waar blijven al die roodborstjes die sterven aan hartfalen of longontsteking. Of die tientallen reeën die jaarlijks onzacht in aanraking komen met een auto, maar nog wel in staat zijn om een rustig plekje op te zoeken om te sterven? Zo bijster veel aaseters uit het bekende rijtje raaf, rode wouw, vale gier hebben we niet in Nederland. Toch is zo’n reeënkadaver in mum van tijd tot op het bot schoongemaakt.

Bang
Door mijn cameraval, ik schreef er al eerder over, ben ik tot de conclusie gekomen dat ik een heel belangrijke aaseter over het hoofd heb gezien: de bosmuis. Toen ik eens een van mijn camera’s een tijdje op een kadaver had gericht werd hij slechts sporadisch bezocht door meer voor de hand liggende soorten als vos, das en buizerd. De bosmuizen daarentegen vierden uitbundig feest. Soms met meerdere gelijk. Bosmuizen zijn dus, voordat schimmels en bacteriën hun werk kunnen doen, de knechten van de dood. Misschien dat daarom sommige mensen nog banger zijn voor muizen dan voor de dood zelf.

Ruud Lardinois heeft een prachtig boek gemaakt over de natuur van dode dieren: Dood doet leven. Aanrader!

Dood edelhert.

Nog iets bijzonders gezien?

2011-04-02T15:01:00.000-07:00

Kent u dat? Je zit op een mooi plekje naar bijvoorbeeld een wolk spreeuwen te kijken. Ze maken collectieve tekeningen in de lucht, van die voortdurend van vorm veranderende 'inktvlekken'. Ik word erg blij van dit soort natuurverschijnselen. Ik raak dan ook altijd wat in verwarring als er op zo'n moment iemand met een volledige vogelaar-PSU nadert en vraagt: Nog iets bijzonders gezien...

Eerlijk, het is geen oordeel, het is oprechte verwarring. Want wat zeg je dan? Ik kijk, althans dat denk ik, zo anders naar natuur dan de meeste vogelaars. Ik kan bijvoorbeeld enorm genieten van zo'n 'doodgewoon' veertje van een gaai. Wat mij betreft is dit poëzie.

Een gaai gaat nooit zonder gerucht...

BosBlog (7) - Zwarte specht

2011-03-13T11:44:00.000-07:00

De zwarte specht is misschien wel de meest overschatte vogel van Nederland. En dan bedoel ik niet het uiterlijk, maar het aantal broedparen in Nederland. De geijkte werkwijze in Nederland om vogels te inventariseren is de zogenaamde BMP-methode van SOVON. Deze werkwijze gaat ervan uit dat je het territorium van vocaal actieve vogelsoorten kunt vaststellen door na meerdere inventarisatierondes alle waarnemingen in te tekenen op een kaartje (sorry, beetje moeilijke zin). Door deze waarnemingen na alle rondes, onder bepaalde voorwaarden, te clusteren krijg je een cirkel op de kaart (minder moeilijke zin, maar of het helpt.). Voor degene die echt het naadje van de kous wil weten: http://www.sovon.nl/default.asp?id=26

Theorie
In theorie komen die cirkels op de kaart overeen met het territorium. Echter… Dit kunstje gaat op voor vogelsoorten die redelijk honkvast zijn zoals een koolmees of merel. Een zwarte specht heeft echter een territorium van enkele honderden hectares. Dat territorium struinen ze af tot in alle uithoeken, waarbij ze voortdurend doen waarom ik ze onder meer zo bewonder: luidkeels hun aanwezigheid kenbaar maken. In de praktijk kun je in je bosgebiedje op een inventarisatieronde zo’n zwarte specht in drie uithoeken horen roepen. Ha, denk je dan, drie zwarte spechten. Mooie score. Maar waarschijnlijk is het steeds dezelfde. Wil je echt weten hoeveel beesten er in een gebied zitten, dan ontkom je er dus niet aan om je wat meer te verdiepen in de soort.

Hoe gaat het?
In 2008 heeft de Werkgroep Avifauna Drenthe (www.avifaunadrenthe.nl/) de zwarte specht uitgeroepen tot Vogel van het Jaar. De bedoeling was om te bepalen hoe het met deze prachtige vogel in Drenthe gaat. Resultaat: in heel Drenthe broeden er waarschijnlijk niet meer dan 60 tot 70 paar. Dat komt omdat ze houden van oudere bossen en die zijn er nog steeds niet zoveel. Dikke en rechte beuken hebben de voorkeur om een nestholte in uit te hakken en het liefst moet de stam tot over een lengte van een meter of tien zonder zijtakken zijn. Ook grove dennen doorstaan soms de zwarte spechten-toets, maar dikke grove dennen zijn nog weer een stuk zeldzamer dan dikke beuken.

Woningleverancier
Holtes van zwarte spechten zijn trouwens niet alleen belangrijk voor zwarte spechten zelf. Diverse andere diersoorten maken gebruik van deze woningen om hun jongen groot te brengen. Kauw, holenduif, bosuil, hoornaar en boommarter; allemaal zijn ze afhankelijk van het hak- en breekwerk van de Drycopus martius, zoals Linnaes hem in 1758 noemde. De Zweedse natuurvorser zag hem blijkbaar vooral in eiken hakken, want de letterlijke vertaling van het Latijn is zoiets als aan Mars gewijde eikeboomhakker. Dus… In Zwitserland, waar ik graag kom, hakken ze hun holtes overigens zonder scrupules uit in larixen of zwarte dennen. Zo kieskeurig is hij blijkbaar ook weer niet.

Eigenaardigheden
Zoals ik al zei, al die fantastische ver dragende geluiden die hij produceert zijn van Callasiaanse schoonheid. Kru-kru-kru-kru of KlIE-eh of de beroemde lach die veel op die van de groene specht lijkt: kwie-kwie-kwie-kwie-kwie. Nou ja, luister hier maar eens. En zo heeft dat beest allerlei eigenaardigheden die hem bijna net zo leuk en interessant maken als de gaai. Daar steek ik later nog een keer de loftrompet over. Nu eerst even nagenieten van die zwarte specht die we vanmiddag verwoed zagen hakken in de voet van een dode grove den. Wat een geweld! O natuurlijk, geweld, oorlog, Mars. Ik begrijp die Linneas ineens een stuk beter…

Mannetje zwarte specht. Vrouwtje heeft een kleinere 'hanekam'. (foto Jan Duker)

Mooiste boom van Drenthe

2011-03-09T07:26:00.000-08:00

Aan de Mensingheweg, tussen Roden en Lieveren, staat een 350 jaar oude eik. In de omgeving staat hij bekend als de Dikke Boom. Ik vind het vooral een hele mooie boom, misschien wel de mooiste boom van Drenthe. Mijn collega's Henk en Wout hebben de eik vandaag bevrijd van wat al te opdringerige beuken zodat hij weer in al zijn imposantie (geen Nederlands, maar ik vind het erg passend) te zien is.

Maar, ik laat me graag overhalen door mensen met betere kandidaten voor de titel Mooiste boom van Drenthe. Stuur een foto van je mooiste boom in en ik zet ze in mijn Picasa webalbum. Daar kan iedereen die dat wil aangeven welke boom hij of zij de mooiste vindt door linksonder op 'Favoriet' te klikken. Beetje fraudegevoelig, maar er is geen geldprijs voor de winnaar. Meer dan eeuwige roem zit er niet in... De inzendtermijn sluit op 1 juli.

De link naar het webalbum: https://picasaweb.google.com/aaldrikpot/MooisteBoomVanDrenthe#

De Dikke Boom van Mensinge.

BosBlog (6) - Roofvogels

2011-03-04T02:09:00.000-08:00

Ik kijk er ieder jaar weer naar uit, het moment dat ik weer kan beginnen met mijn roofvogelinventarisatie. Ik heb een stuk bos van een paar honderd hectare waar ik voor vijfde achtereenvolgende seizoen probeer de roofvogelbevolking in kaart te brengen. Voor mij hebben anderen dat in hetzelfde stuk bos rond het gevangenisdorp Veenhuizen ook al gedaan. Hierdoor is een telreeks ontstaan van meer dan 25 jaar. Leuk hoor, maar wat heb je daar aan? De wereld staat in brand!
Ik weet het, alles is relatief. In de wereld van de natuur geldt ook, meten is weten. Door jarenlang op dezelfde manier onderzoek te doen, krijg je een goed beeld van de veranderingen in de roofvogelbevolking, maar ook in dat wat er mee samenhangt. De ontwikkeling van het bos bijvoorbeeld of het aanbod van prooidieren. Door in het bos te zijn, merk je sneller op dat er iets geks aan de hand is. Zo vind ik elk jaar in het voorjaar op een vaste plek veren van buizerds. Nu is dat op zich niet gek, buizerds krijgen in het voorjaar een nieuw pak veren. Dat gaat echter heel geleidelijk, waardoor je hier en daar een veer vindt. Dit is anders, er liggen grote plukken vogeljas bij elkaar. Soms vind ik complete of halve vleugels.

Macabere hobby
Eerst dacht ik dat een of andere menselijke onverlaat het op de roofvogels had voorzien. Deze wat macabere hobby, die ook wel roofvogelvervolging wordt genoemd, komt nog steeds voor. Nesten worden doorgeschoten met hagel, dieren worden vergiftigd, gewoon uit de lucht geknald of er wordt op het moment dat de roofvogels net willen gaan broeden elke dag een paar keer tegen de nestboom getrapt. Ook in mijn onderzoeksgebied gebeurt dat af en toe nog. Gewoon om ze een hekel hebben aan andere roofvogels, of omdat ze andere vogels of beesten leuker vinden. Gelukkig is het niet meer zo erg als vijftien jaar geleden, maar toch…
Nee, in dit geval heeft een boom- of steenmarter een op het nest slapende roofvogel verrast en tot prooi gebombardeerd. Dat lijkt mij trouwens geen sinecure. Een havik-vrouwtje bijvoorbeeld weegt bijna anderhalve kilo en heeft een spanwijdte van 1,20 meter. Een boommartermannetje is niet veel zwaarder en zo’n vogel is dus een grote prooi die stevig van zich af kan bijten. Maar blijkbaar heeft de marter het risico op verwondingen er voor over. Van een havik kun je immers een stuk langer eten dan van een bosmuis.

Rustig
Gisteren was echter nog rustig. Mijn twee vaste havik-paren doen wat ze al jaren doen: een van de oude nesten in ‘hun bosvak’ weer opknappen. Toen ik op een van die plekken probeerde te ontdekken welk nest dat was, hoorde ik het vrouwtje zacht protesteren (kek kek kek). Ha gelukkig, ze is er nog. Althans ik ga er maar even vanuit dat het dezelfde is als vorig jaar. Dat zal later in het seizoen duidelijk worden, als ik haar ruiveren kan verzamelen. De tekeningen op die veren is voor elke havik uniek. De verschillen zijn subtiel maar met enige oefening te herkennen. Net als een vingerafdruk zeg maar. Ik kan de veren van dit jaar vergelijken met die van vorig jaar en de jaren daarvoor. Daardoor kun je weer bepalen hoe lang zo’n vogel op die plek broedt.
Twee jaar geleden zat er ineens een ander vrouwtje, op dezelfde plek. Gek toch? Was het oude vrouwtje dood en had het mannetje een nieuwe partner gevonden? Of was het hele paar vervangen? Maar is de havik als soort dan zo specifiek dat alleen dat bosvakje geschikt is voor het bouwen van een nest? Dit zijn vragen die me mateloos boeien. Net als het idee dat havik-veren elk jaar worden vervangen, maar wel altijd hetzelfde patroon hebben. Daarom kijk ik waarschijnlijk zo uit naar het nieuwe broedseizoen. Ik ben dol op verrassingen!

Havik. (foto Jan Duker/ktbc.nl)

Dichtdingen (1)

2011-02-28T11:40:00.000-08:00

Voor de liefhebbers van gedichten. Een ongeregelde portie poëzie op Natuurspoor onder de noemer Dichtdingen. Cultuur en natuur gaan prima samen.

In dit huis

Woorden dansen
Door de kamer
Vervloeien
Tussen mond
En muur
In iets
Van Geluk
Alsof het
Nooit anders
Is geweest

AP2011

BosBlog (5) Het bos van Asterix en Obelix

2011-02-26T03:14:00.000-08:00

In mijn jeugd was bos een synoniem van natuur. Ik woonde op de kale vlakte van het Groningse land en ging in het weekend of in de vakanties regelmatig naar de Drentse of Veluwse bossen. Die lagen toen heel ver weg, kan ik me herinneren. En altijd was ik weer een beetje teleurgesteld dat het bos waar wij kwamen in de verste verte niet leek op het bos uit de stripboeken over de avonturen van Asterix en Obelix die ik verslond. Hoe kon dat?

Gedierte
Wat ik het meest opmerkelijk vond was dat we in die Drentse en Veluwse bossen bijna nooit dieren zagen. Volgens de strips van Asterix en Obelix wemelde het in het bos juist van de wilde everzwijnen en ander gedierte. De openingstekeningen in De Odyssee van Asterix laten dat bijvoorbeeld prachtig zien. Maar waarom zijn er in de Nederlandse bossen zo weinig beesten te zien? Letten we niet goed op of waren ze er gewoon niet?

Exoten
Sinds is voor boswachter studeer, heb ik geprobeerd bovenstaand raadsel op te lossen. Deze zoektocht werpt echter voortdurend nieuwe vragen op. Bijvoorbeeld: is het ‘opruimen’ van exoten wel nodig, moet bos altijd ecologische waarde hebben of mag het ook over mooi of lelijk gaan; moet je echt om de vijf jaar dunnen om een gezond bos te krijgen; moet dat dunnen overal op dezelfde manier; hoe reageren bosbewonende beesten als vogels en eekhoorns daarop; waar willen we eigenlijk naar toe met het bos en willen we allemaal hetzelfde; hoe ziet dat er dan uit; zijn er voorbeelden elders in Europa; hoe zag oerbos er in Drenthe eigenlijk uit; en over welk oerbos hebben we het dan; welke invloed hebben wij als mens op het bos? Zucht.

Vragen
U ziet het, vooral heel veel vragen. En dat in dit meningentijdperk. Om van een vrager een meninger te worden, heb ik me in de afgelopen jaren daarom door een meter of twee literatuur over bossen, bosgemeenschappen en bosbeheer heen geworsteld en heb diverse bosgebieden en bosreservaten in Nederland en Europa bezocht. Daarnaast ben ik een aantal onderzoekjes gestart om ecologische relaties tussen bossoorten beter te begrijpen. Zo heb ik gekeken naar de ontwikkeling van bosvogels in Mensinge, de teruggang van ransuilen onderzocht, de roofvogelstand in de boswachterij Veenhuizen in kaart gebracht, ik probeer te achterhalen waar boommarters zich ophouden en waarom, ik kijk naar hoe dassen gebruik maken van het bos, probeer te begrijpen hoe bosbodems en ouderdom van bossen zich verhouden tot de plantengroei en ben geboeid geraakt door de rol van schimmels, mieren en gaaien en in het bos. Niet in de laatste plaats ben ik geïntrigeerd door de vraag wat mensen in het bos te zoeken hebben…

Kennis
In die jaren heb ik dus veel kennis opgedaan. Maar ben ik ook wijzer, of een meninger, geworden? Ik weet het niet. Ik kom er weo steeds meer achter dat bossen enorm complexe systemen zijn en dat goed of fout in termen van bijvoorbeeld beheer nauwelijks kan bestaan. Toch wil ik mijn ‘kennis’ graag delen, misschien wel in de hoop dat we allemaal vooral meer vragen gaan stellen en minder mening hebben. In mijn lezing zal ik uitgebreid stilstaan bij de geschiedenis van het bos in Nederland en in Drenthe in het bijzonder, welke invloed wij daar als mensen op hebben gehad, hoe de bossen in Drenthe er nu voor staan en hoe het er in de toekomst uit kan zien. En het grappigste is misschien wel dat ik me helemaal niet door die twee meter literatuur heen had hoeven worstelen. In de albums van Asterix staat alles, soms in een paar tekeningen, kort en bondig weergegeven. Misschien is het allemaal wel veel minder serieus en complex dan we denken…

Zo simpel kan het zijn ;-) Uit: Asterix en het Romeinse lusthof.

Beleggen in stilte

2011-02-23T13:51:00.000-08:00

Niet zo lang geleden schreef ik in een column: beleg in stilte, stilte wordt namelijk een schaars goed. Ik heb op de middelbare school niet zoveel van de lessen economie begrepen, maar heb wel onthouden dat schaarse goederen de wereldpolitiek beheersen. Ik weet ook weer niet zoveel van wereldpolitiek, maar ik heb zo'n donkerbruin vermoeden dat op dit toneel best belangijke beslissingen worden genomen.
Ik liep gisteren met vriendin M. een rondje door de boswachterij Dwingeloo. Dat doen we een keer of zes per jaar, gewoon ergens aan de wandel. Soms met een specifiek doel, maar meestal vooral omdat het buiten zo goed toeven is. Ik kende de noordelijke helft van dit Nationaal Park nauwelijks en vond het wel eens tijd om het te toetsen op 'boommartergeschiktheid'. Jaarlijks worden er jonge boommarters gezien, maar we krijgen nog geen grip op de territoria. Maar goed, de boswachterij Dwingeloo heeft wat mij betreft een hoge BMF (boommarterfactor). Prachtige oude beuken en eiken met legio 'spechtenflatten' en veel variatie in bostypen. Kortom ik een geef een 8,5.
Terug naar de stilte. Waar ik namelijk een lager cijfer voor zou willen geven, is de geluidsoverlast van de A28. Goeide genade, wat een herrie. Ik snap nu waarom aan de noordoostzijde van het gebied een enorme geluidswal wordt aangelegd. Mocht iemand nog twijfelen aan het nut daarvan, ga er met oostenwind eens wandelen. Volgens de eerste en enige economische wet van Pot krijgt het gebied straks dus een hogere waarde. Stap dus nu in aandelen Dwingelderveld. Gegarandeerd hoge rendementen! Blijft alleen nog wel even de vraag hoe dat rendement aan u als aandeelhouder wordt uitbetaald. Daar moet ik nog even over nadenken.
Goed. Een beetje grauwig weer was het wel gisteren. Wat weinig leven in de brouwerij ook. Een gaai en een grote lijster dat was het zo'n beetje. Geen klapeksters op de heideveldjes en veentjes (waarschijnlijk te veel heide in de buurt voor te weinig klapeksters), geen zonnende adders (veel te koud nog) en al helemaal geen boommarters (te veel overdag). Zoals altijd bieden diersporen in deze schaarse tijden troost. Zomaar een voorbeeldje: een grote bonte specht had een grove den ingericht als hakplaats. De grond lag bezaaid met aangepikte dennenappels. In de grove schors zaten nog een paar appels vastgeklemd. Wat een vernuft! Met dat soort kleine observaties kan ik innig tevreden zijn. Ik denk dat ik het heel lang kan volhouden zonder wereldpolitiek, economie, aandelen, rendement en uitbetaling ;-)

Smidse van een grote bonte specht.

Warmlopen voor ...

2011-02-20T12:31:00.000-08:00

Kijken naar de klapekster...

Warmlopen voor Natuur, ik doe het graag en het liefst zo lang mogelijk. Vandaag was de slotmanifestatie van de gelijknamige actie bij het bezoekerscentrum in Ruinen, aan de rand van het Dwingelderveld. Met een bescheiden groepje liepen we er vanuit Spier naartoe. Collega boswachter Albert Henckel leidde ons langs het Holtveen, de Hoornse plas en de Kraloërheide. Ik kom niet zo heel vaak op het Dwingelderveld en elke keer ben ik dan ook weer onder de indruk van de leegte. Zo'n gevoel dat je als mens, als het er echt op aan komt, niet zoveel voorstelt. Voor de helderheid, ik vind dat wel een fijn gevoel. Het overkomt me ook vaak in de bergen, beetje onweer erbij en alle ingrediënten zijn aanwezig voor een basisles nederigheid. Ik weet ook wel dat ik dat nu vanuit een redelijke luxe positie kan opschrijven, maar het gaat om het idee.
Des te meer respect heb ik dan ook voor een klapekster die juist die grote open vlaktes verkiest om de winter door te brengen, liefst wel met hier en daar een struikje om pront in het topje te kunnen zitten. Beetje om je heen koekeloeren en af en toe een dwergmuis of vroeg wakkere hagedis de stuipen op het lijf jagen. Als prooi heb je nog geluk als je meteen wordt opgegeten, maar in sommige gevallen word je als levende voorraadkamer aan een doorn gespietst...Hoe dan ook, we konden enige tijd genieten van zo'n klapekster en we zagen hem ook nog even bidden voor het eten, net als torenvalken doen.
Even voorbij de klapekster kwam er vanuit een andere hoek van het Dwingelderveld nog een warmloopgroep. Het beeld deed me denken aan Asterix op Corsica, waar uit alle hoeken en gaten de stamhoofden met hun krijgers komen om Ozewiezewozewiezewallakristallaix te helpen de Romeinen te verslaan. De zwakke partij verslaat de grote overheerser door gezamenlijk ten strijde te trekken. Maar het Dwingelderveld is geen Corsica en het ging er dan ook een stuk gemoedelijker aan toe. En zo hoort het ook, voor natuur moet je niet hoeven vechten.
Waar anderen de bus terug namen, liepen wij via de Davidsplassen een stevige tien kilometer terug naar Spier. En warempel, ook in deze hoek zat weer een klapekster in een al even fraaie setting als zijn soortgenoot eerder op de dag. De late middagzon zette hem vol in de schijnwerpers, alsof hij ieder ogenblik een belangrijke speech kon beginnen. Maar ja, dieren kunnen helaas niet voor zichzelf spreken of opkomen. Ik heb ooit ergens gelezen dat wij als mensen dat daarom moeten doen... Waarvan akte!

BosBlog (4)

2011-02-12T04:02:00.001-08:00

Zit de boommarter nu wel of niet in die 100 ha waar dit BosBlog over gaat. Vier jaar geleden ben ik begonnen om dat te onderzoeken. Waarom? De boommarter is in Nederland een zeldzaam dier en zeldzame dieren zijn altijd leuker te onderzoeken dan zeg bosmuizen. De Werkgroep Boommarter Nederland (www.werkgroepboommarter.nl) is al een jaar of twintig bezig om te onderzoeken hoe groot de boommarterpopulatie in Nederland is. En gaat het dan om een zogenaamde metapopulatie, dus staan de verschillende deelpopulaties met elkaar in contact, of zijn ze genetisch van elkaar aan het vervreemden? De grootste populatie in Drenthe bevind zich in het Drents-Friese Wold.

Er werd vanuit gegaan dat boommarters grote aangesloten bosgebieden nodig hadden om zich voort te kunnen planten. In de loop der jaren is aan het licht gekomen dat ook bossen van een paar honderd hectare geschikt leef- en voortplantingsgebied zijn. Het inventariseren van boommarters is echter ook in kleinere bossen een tijdrovend karwei, helemaal als je voortplanting wilt vaststellen. Je brengt potentiële nestbomen in kaart en kijkt in het voorjaar of de bomen bezet zijn. Dat betekent uren struinen, bomen bekijken en sporen zoeken. Vooral in de perifere gebieden , waar ik mijn onderzoek doe en waar niet jaarlijks voortplanting plaatsvindt, gaan er jaren voorbij zonder dat je ook maar een boommarter gezien. Ook al heb je dan in totaal meer dan duizend hectare bos, en potentieel geschikt voortplantingsgebied 'onder je hoede'.

Frustrerend
Een beetje frustrerend wordt het als je wel voortdurend sporen vindt in de vorm van marteruitwerpselen en prooiresten die aan marters toehoren. Met nieuwe technologie zoals cameravallen kunnen de voormalige eigenaren van deze sporen iets gemakkelijker worden achterhaald. Maar die technologie laat ook een twijfel weer toeslaan. Sporen die ik tot voor kort aan boommarter toeschreef, blijken toch van steenmarters te zijn.

De steenmarter, die zo bekend is van de meer stedelijke omgeving, blijkt ook ver en diep in de bossen voor te komen. Althans, dat bewijst mijn cameraval. Onderzoek van anderen had dat ook al wel laten zien, maar een beetje eigenwijs ben ik natuurlijk ook wel. Vanochtend was de opwinding groot. Mijn cameraval maar liefst twintig filmpjes gemaakt op een zeer veelbelovende plek waar ik veel boommartersporen had gevonden. In de auto snel het kaartje in mijn netbook, maar net op het moment dat ik de filmpjes in beeld kreeg, hield de accu het voor gezien.

Dan nog maar even wachten. Met een gelukzalig gevoel haalde ik mijn val op die in een heel ander gebied stond. Geen enkele opname, maar wat gaf dat? Ik had immers een ander ijzer in het vuur. Ik stelde de beloning nog even uit door een paar mooie wissels te volgen. Mogelijk levert dat weer een nieuwe dassenburcht op. Ik vond sporen van bosmuizen, eekhoorns, ree, uitwerpselen van een vos. Een buizerd vloog klagend weg. Het ging steeds harder ijzelen, maar dat maakt allemaal niet uit. Het was mooi buiten, zoals altijd.

Eenmaal thuis, was er toch weer even die teleurstelling. Op de filmpjes stond geen boommarter, zelfs geen steenmarter, maar een drietal bosmuizen dat zich tegoed deed aan de pindakaas. Ik grinnikte om mijn eigen kinderlijke enthousiasme. Had ik toch bosmuizen 'onderzocht'. Het blijft spannend en leerzaam dat buitenwerk. Ook Marc van Roosmalen en andere grote natuuronderzoekers zullen wel eens blij zijn geweest met een dooie muis, ik bedoel mus...

Zo zie je ze helaas maar zelden...

BosBlog (3)

2011-02-09T02:39:00.000-08:00

Op weg naar werk fiets ik langs de 100 ha waar dit BosBlog over gaat. In het begin van de 20e eeuw werd het aangeplant op stuifduintjes. Op Franse kaarten uit 1811-1813 staat het gebied aangegeven als stuifzand. Er was in die tijd nauwelijks bos rond Norg. Alleen het Norgerholt staat op deze kaart als zodanig aangeduid. Op de Topografische Militaire Kaart van 1850 is er nog niet veel veranderd. Vijftig jaar later is echter te zien dat grote delen van de heide- en veengronden rond Norg zijn ingeplant. Ook in de Molenduinen is een begin gemaakt. Er ligt bijvoorbeeld een gedenksteen van een dame die hier in de jaren twintig met haar vader de eerste bomen heeft geplant. In 1950 heeft het bos zijn huidige omvang bereikt. Alleen een paar heidevennen zijn dan nog niet ontgonnen. Tegenwoordig is nog een van de heidevennen min of meer intact. Het grootste ven, het Molenveen, is in gebruik genomen als ijsbaan.

In de Molenduinen zijn vooral grove dennen aangeplant. Hier en daar staan wat andere naaldhoutsoorten en zomereik. De oudste bomen zijn nu een dikke 80 jaar. Qua bosgeschiedenis en -ontwikkeling is de Molenduinen niet veel anders dan het gemiddelde Drentsche bos. Bijna alle bossen zijn immers aangeplant op arme venige en zanderige gronden. Maar dat maakt het meteen zo interessant. Want omdat het niet heel bijzonder is, wordt er weinig onderzoek naar de flora en fauna gedaan. En daar ga ik in het Jaar van het Bos wat aan doen...

Topografische kaart van Bonne, circa 1900.

Zo veranderlijk als het weer...

2011-02-06T03:40:00.001-08:00

Niets is zo veranderlijk als het weer en... de mens. Ik krijg geregeld te horen dat ik me wat meer moet focussen. Maar ik schreef al eerder; wat als alles leuk is? Kijkend naar de inhoud van de meeste onderwerpen op dit blog, lijkt een natuurtitel meer op zijn plaats. Diegene die nu teleurgesteld is dat er misschien geen hoogdravende verhalen over andere dingen op dit blog verschijnen en de ombudsman willen gaan bellen, wil ik tot kalmte manen. Ik kan toch niet kiezen en focussen al evenmin. Voor diegene die nu aan de maaltijd zitten: Smasznego!

BosBlog (2)

2011-02-05T12:50:00.001-08:00

Bosmuizen, het ritselt er van. Mijn cameraval legde deze twee jongens/meisjes vast tijdens een poging een boommarter voor de lens te krijgen. Veertig filmpjes van bosmuizen die strijden op leven en dood om de pindakaas was het resultaat... Zie het filmpje: http://www.youtube.com/watch?v=mvXx0L-NUkM

BosBlog (1)

2011-02-04T11:14:00.000-08:00

Het Jaar van het Bos, daar moeten we wat mee doen... Waarvan akte. Binnen dit onvolprezen ik-vind-veel-leuk-en-wil-daar-graag-over-schrijven-blog, ruim ik een overhoekje in voor het BosBlog. Ik neem je mee het bos in, op mijn zoektocht naar beesten, planten en... de waarheid. Ik raak steeds meer geobsedeerd door het idee dat we het zo met elkaar oneens zijn over hoe het bos er in Nederland er heeft uitgezien en hoe het er in de toekomst uit zou moeten zien. Het zal gaan over boeken, wetenschappers, visies, theorieën, weetjes, onzin en over bomen natuurlijk. Maar het zal vooral gaan over ontdekkingen in wat ik voor het gemak maar even mijn achtertuin noem. Een bos van krap 100 hectare, met heel veel verschillende eigenaren. Wat gebeurt er allemaal in zo´n bos, welke beesten huppelen en rond en waarom? Kortom, allemaal dingen waar u helemaal niet op zit te wachten! Maar wel gelardeerd met mooie of nuttige foto's en daarom misschien best de moeite waard om af en toe eens te bekijken...

Vos en hond poepen gebroederlijk naast elkaar. Van wie is wat?

Bruin is Bonzo, zwart is ex-muis en ander wild spul.

Nachtrust

2011-01-09T09:32:00.000-08:00

Groesbeekse bossen.

Zo’n dag dat je opstaat en denkt, wat is er vannacht gebeurd? Alles voelt zwaar, lijf, leden, gemoed. Het bed lijkt de beste plek is om de rest van de dag door te brengen. Maar Calvinisten als wij zijn, we zijn niet naar Beek afgereisd om in bed te blijven. Er moet genoten worden.

Gelukkig heb ik dit vaker meegemaakt. Na het ontbijt, sleep ik me daarom toch maar naar buiten. De eerste kilometers voelen echter als straftraining. De dikste boom van Nederland waar ik me op verheugd had, wil ook al niet echt meewerken. Ik vind de De Dikke Boom van Mensinge dikker. Punt. En ik had me verheugd op koffie met gebak bij hotel Erica. Blijkt het een of ander viersterren-ding te zijn met obers in pinguïn-pak. Als we naar binnen willen gaan wordt er net een keurig uitziende heer geïnterviewd door de lokale of regionale televisiezender. De meneer kijkt heel belangrijk in de camera en daarom proberen we een andere ingang te vinden. We willen zijn moment of fame niet verstoren.

Uiteindelijk nemen we toch de belangrijke-mensen-ingang en raken verzeild in een eindeloze stroom grijze pakken-zegelring-mannen en vrouwen met wollen jurken, parelkettingen en lakpumps. Het blijkt de nieuwjaarsbijeenkomst van de serviceclubs uit de Euregio te zijn. We vragen een van de pinguins of we in het restaurant een kop koffie mogen drinken. De ober kijkt ons aan alsof we van een andere planeet komen, maar met een wat onduidelijk handgebaar laat hij ons door.

Binnen is er stress. Een van de pinguïns schreeuwt in de telefoon dat ze zich bij de receptie maar even moeten redden. ‘Wij zijn nu met die 300 man bezig, ja!’ Vooral dat ja, maakt me ineens heel vrolijk. Daar kan ook de nulsterren-appeltaart (zo uit de diepvries en waterig als een meloen) niets meer aan veranderen.

Door dit avontuur ben ik zoals gezegd ineens een stuk opgewekter. We besluiten prompt een groot rondje te maken via de Groesbeekse bossen, landgoed Nederrijk en de Duivelsberg. Buiten de gemarkeerde wandelroutes komen we nauwelijks mensen tegen. Grote bonte spechten roffelen al en boomklevers joelen het voorjaar tegemoet. Inderdaad de zon schijnt uitbundig.

We zien hoe een specht een dennenappel meeneemt naar de topje van een grove den en hem daar vakkundig in een mik propt. Vervolgens begint hij fanatiek op de appel in te hakken. Ik kijk onder de boom en vind maar een aangepikte kegel. Blijkbaar is dit niet zijn vaste hakboom. We zijn even stout en volgen een paar wissels waardoor we een ree opschrikken. We zien het beest richting provinciale weg rennen en zij kwaad op onszelf. Niet van het pad af als het niet nodig is, helemaal niet op zondagmiddag als de halve wereld met zijn loslopende hond in het bos is. Gelukkig keert de ree met een grote boog terug. Even verder vinden we alsnog de vaste spechtensmidse. Een stuk of honderd dennenappels onder de boom vertonen duidelijk sporen van pikgeweld.

Even verder zitten we duidelijk weer op een gemarkeerde route. Het aantal vogels neemt af, het aantal mensen toe. Op de Duivelsberg staan de auto’s in lange linten langs de weg. Bij het pannenkoekenhuis zitten mensen in zondagse kleren zelfs buiten hun koffie te drinken. Binnen is het stampvol.

De middag loopt op zijn eind. De winterzon werpt een laatste gloed op de rechte beukenstammen. We lopen Beek weer binnen en zijn na twintig kilometer nog verbazend fit, alsof we net een uitstekende nacht achter de rug hebben…

Landschap in zwart-wit (1)

2011-01-08T09:34:00.000-08:00

De Bisonbaai.

Januari. De Ooijpolder bij Nijmegen. Het waait hard, zoals het hoort bij dit soort dynamische rivierlandschappen. We lopen vanaf café Oortjeshekken de Bisonbaai in en zien grote groepen eenden en ganzen op de plas. Smient, kolgans, grauwe gans, kuifeend, dat soorten beesten. Een slechtvalk bevecht de wind, maar geeft zich snel over. Tegenwind is niets voor een snelheidsmaniak. Hij keert om en laat zich meewaaien. Binnen drie tellen is hij uit het zicht. Nee, dan de buizerd. Met verrassend speels gemak houdt hij zich ‘staande’. De staart als roer, de vleugels een beetje gekanteld als rem.

Boot na boot glijdt door de Waal. Verder is het rustig. Kruiend schilverijs houdt ons een tijdje bezig. In zwart-wit proberen we de essentie te zien en vangen, als dat überhaupt kan. Het is hier kaal, afgevreten door de runderen en paarden. Het landschap heeft een surrealistische ondertoon, zoals ik ook op de vlaktes in de Oostvaardersplassen ervaar.

Na de lunch gaan we verder de polder in richting de Groenlanden. Over de smalle verharde dijken. Ganzen vliegen af en aan, andere vogels zien we nauwelijks. Ja, twee verwaaide kramsvogels doen een verwoede poging ergens heen te vliegen maar ze weten zelf volgens mij ook niet waar naar toe.

De gebouwen in de Ooijpolder zijn intrigerend. Ze hebben bijna zonder uitzondering een sterk verhalend verleden. Verhalen van klei en baksteen, van oorlog, van de strijd tegen het water. Soms staan ze op heuvels. Wierden zouden ze in Groningen zeggen. Pollen heten ze hier. Het kerkje even westelijk van het dorpje Ooij lijkt in een statig huis te zijn gebouwd. Maar schijn bedriegt, de feitelijke kerk is rond 1850 al afgebroken en aan de toren is een dubbel woonhuis vast gebouwd. Voor de kerkgangers is toen een klein koorgedeelte gebouwd. Even verderop staan de restanten van de Kasteelsche hof. Een ruïne volgens de kaart, maar dat is te weinig eer.

Het is goed om buiten te zijn. Ook al lijkt het binnenweer. Af en toe vallen er uit de onrustige lucht een paar druppels regen, maar echt nat worden we nooit. Binnenweer bestaat niet.

Kasteelsche Hof.

Koken

2010-12-22T11:53:00.000-08:00

G. roert in de oersoep.

Onlangs ben ik toegetreden tot een heuse boekenclub. Sterker nog, ik heb hem samen met G. zelf opgericht. Mijn lief kent al langer het genoegen om af en toe met goede vriendinnen te delibereren 0ver een boek. Niet minder aangenaam is dat zij dit altijd doen onder het genot van een maaltijd. Die maaltijd en het samenzijn is volgens mij belangrijker dan het bespreken van het boek, maar dat zou ook zomaar een jaloerse opmerking van mij kunnen zijn. Ik wil namelijk ook met mensen delibereren over boeken onder genot van een goede maaltijd.

Ander universum

Maar boekenclubs bevinden zich blijkbaar in een ander universum, want ik kom er nooit mee in aanraking. Of mensen houden zich angstvallig stil. Dan zelf maar eentje oprichten. Maar alleen een boekenclub beginnen is natuurlijk ook zo zielig. Tijdens een autoritje met G. naar een marterlezing bleek hij er ook wel oren naar te hebben. Hij deed ook meteen maar een titelsuggestie: Koken van Richard Wrangham over de oorsprong van de mens. Een goede start en een prima afspiegeling van het genre dat ons beiden aanspreekt. Centrale vraag in de dat genre is misschien wel: hoe verhouden wij ons als mensen tot andere dieren?

Meer energie

Wrangham zet in zijn boek de theorie uiteen dat de mens zich van de apen 'afscheidde' op het moment dat hij het maken van vuur leerde beheersen, maar meer nog toen men er achter kwam dat uit gekookt voedsel meer energie te halen is dan uit rauw voedsel. Het lijkt een nogal voor de hand liggende theorie en na een bladzijde of tien was ik al overtuigd. Het lijkt vooral Wranghams bedoeling om ook andere wetenschappers van zijn idee te overtuigen, want in andere hoeken van wetenschapsland denkt men vooral nog dat onze voorouders vooral rauw vlees, knollen en vruchten aten. Hij haalt tal van onderzoeken aan (het aantal bladzijden met noten is bijna net zo groot als de rest van het boek) dit zijn gelijk moeten onderbouwen. En zoals gezegd, hij zou het gelijk wel eens aan zijn zijde kunnen hebben...

Vuur

Maar goed, je kunt het boek lezen en vervolgens een kroeg induiken om het boek te bespreken, maar leuker is natuurlijk om nog iets dichterbij de inhoud van het boek te komen. G. kwam op het idee om in de barre kou ergens een vuur te maken en outdoor een potje te koken. Al snel kwamen we op het idee dat vriend K. een geschikte tuin heeft om een fikkie te stoken. Waarom K. dan ook meteen niet uitgenodigd voor de boekenclub? Dat het hem niet lukte om zich binnen een paar dagen door het soms wat taaie boek heen te worstelen, hebben we hem natuurlijk op voorhand al vergeven.

Oersoep

Zodoende stonden we vanmiddag in de brandende kou ons te warmen aan iets wat mensen duizenden jaren geleden als enige warmtebron hadden, een knapperend houtvuurtje. In een hoekje van het vuur stond een oude pan met daarin een mensgel van uien, aardappel, aardpeer, tijm en bouillon als een razende te koken. Een sudderpitje hadden ze vroeger natuurlijk nog niet. Net als de mascarpone die we aan het eind door de soep roerden. We roosterden een paar hazelnoten en hadden daarna zowaar een heerlijke oersoep. Grote verschil is natuurlijk dat G. even langs de C1000 was gereden voor de ingrediënten terwijl onze voorouders dat in het vrije veld moesten zoeken. En hoe hebben die voorouders in hemelsnaam hun voeten en handen een beetje warm gehouden. Zelfs de door K. beschikbaar gestelde ovenwanten konden niet voorkomen dat mijn handen er na een uurtje uitzagen alsof er al dagen geen leven meer inzat. En dat terwijl het vuur zo dichtbij was...

De oudjes van tegenwoordig...

2010-12-19T12:08:00.001-08:00

Gisteren in de trein naar Nijmegen. Het is druk, met hier en daar nog een vrij plaatsje. Naast elkaar zitten is er niet bij. We zien twee vrije plekken relatief dichtbij elkaar. Ik vraag aan een wat oudere dame of ik naast haar mag zitten. Ze heeft zich ingebouwd met kranten, boeken, tassen en jassen. Ze kijkt me aan alsof ik vraag of ze iemand wil vermoorden. Zuchtend gaat ze verzitten. 'Nou, dan moet ik even reorganiseren hoor', zegt ze bits. 'Laat maar', zeg ik, ga even verderop zitten en denk: waar gaat het heen met dit land...

Frui(d)koek

2010-12-18T02:09:00.000-08:00

Voor de liefhebbers het recept van de Frui(d)koek:

Neem weer zoveel mogelijk biologische ingrediënten.

350 gr zelfrijzendbakmeel

100 gr donkere basterdsuiker

1 flinke eetlepel appelstroop of 2 eetlepels honing

1,5 el koekkruiden

snuf zout

250 ml melk

50 gr roomboter

75 gr rozijnen

50 gram gedroogde abrikozen of appel (in kleine stukjes gesneden)

Verwarm de oven voor op 170 graden. Laat de boter een beetje zacht worden. Zeef het meel in een grote kom. Voeg overige ingrediënten toe. Mix met een handmixer tot een gladde substantie. Stort dit in een ingevet bakblik van ongeveer l liter.

Bak de Frui(d)koek in ongeveer 60-70 minuten gaar. Op het eind af en toe even prikken met een breinaald. Als ie er droog weer uitkomt, is de koek gaar.

Smacznego!

Goaty Pumpkin Pasta

2010-10-01T05:03:00.000-07:00

Hierbij voor de liefhebbers het recept van de Goaty Pumpkin Pasta

Goaty Pumpkin Pasta

Gerecht voor 4 personen

Neem zoveel mogelijk biologische ingrediënten

Benodigdheden

400 gram Tagliatelle
1 middelgrote pompoen
1 ui
1 teen knoflook
1 eetlepel Italiaanse keukenkruiden (liefst vers, dan van alles wat)
Flinke scheut tomatenketchup
4 tot 6 zongedroogde tomaatjes
1 eetlepel groene pesto
Scheut kookroom, melk of sojaroom
100 gram zachte geitenkaas
Handje pijnboompitten
Zout en peper
Balsamicocreme
Paar blaadjes basilicum
Geraspte Parmezaanse kaas

Bereidingswijze

Rooster de pijnboompitten in een droge koekenpan, hapjespan of wokpan. Zet ze daarna weg.
Snijd de ui fijn, pers de knoflook en fruit deze een paar minuten zachtjes aan in olijfolie of zonnebloemolie. Snijd ondertussen de van zaden ontdane pompoen in kleine stukjes, voeg toe aan de uien/knoflook en bak de pompoen even stevig aan. Draai vuur lager en voeg een paar scheuten tomatenketchup, zout, peper en de Italiaanse kruiden toe. Roer geheel goed door en laat minuut of twintig sudderen tot de pompoen nog enigszins stevig is. Doe de helft van de pompoenprut in een kom of grote beker, voeg de zongedroogde tomaatjes, pesto, room, zout en peper toe. Pureer het geheel met een staafmixer tot een gladde puree. Voeg de puree bij de overgebleven blokjes en warm het geheel nog even goed door. Kook ondertussen (of iets eerder) de Tagliatelle beetgaar. Verdeel de pasta over voorverwarmde borden (gerecht wordt snel koud) en doe daarop een flinke schep van de pastaprut. Verdeel de geitenkaas in kleine stukjes over het gerecht en strooi de geroosterde pijnboompitten erover. Met een Jonnie Boer-achtige handbeweging een paar kriebels balsamicocreme erover en garneren met de basilicum-blaadjes. Naar behoefte Parmezaanse kaas over het gerecht strooien.

Lekker met glas stevige rosé.

Ik at het met vooraf brocolliroomkaassoep en een toetje van perenkwarktaart. Eet smakelijk!

Heimwee

2010-08-22T01:40:00.000-07:00

Daar zit je dan op de bank van je jaren zeventig eengezinswoning in Norg met uitzicht op een prachtige oude eik. 'Huis gelegen aan rustige weg in woonwijk', staat er in de advertentietekst op Makelaarsland. Inderdaad, ons huis staat te koop. Het is een prima huis, met een prima sfeer in een prachtige omgeving. Maar er mist iets: bergen! Een week geleden had ik bij het openritsen van mijn tentje een uitzicht waar ik nooit op uitgekeken raak. Dit keer een machtige bergwand in het Bergelldal op de grens van Zwitserland en Italië.

Ik kan me niets leukers bedenken dat uren lang door de bergen dwalen. In dat landschap ben je zo dichtbij de natuur en realiseer je je voortdurend hoe nietig en kwetsbaar je als mens bent. Daar zou je natuurlijk ook redelijk nerveus van kunnen worden, maar ik word bijvoorbeeld zenuwachtiger in een veilige vergaderzaal waar allemaal 'belangrijke' beslissingen worden genomen. Wel moet ik in de bergen altijd weer wennen aan het fenomeen onweer. Deze keer was het twee keer raak.

We hadden twee tenten meegenomen, waarvan een om even uit te proberen. De eerste, zeg maar onze basistent, hield het in al dat watergeweld echter niet droog. De tent was overigens gloednieuw. De tweede, een Hilleberg Keeron van acht jaar oud en een cadeau van de baas van Nicolette, weerde zich kranig. Toptent! Ook na zoveel jaar nog. En lekker ruim ook ;-)

Ik moet eerlijk zeggen dat ik wel even heb gevloekt als bij de zoveelste flits het leek alsof de tent nu echt was geraakt en de regen onbarmhartig hard op het tentzeil roffelde. Maar nu, ik hier weer zo zit in mijn veilige huis, overvalt me een sterk gevoel van heimwee. Heimwee naar nietigheid.

Op weg naar de Aela pas

2010-05-10T12:32:00.001-07:00

Treinleed

Vandaag weer eens aan den lijve ondervonden hoe fietsonvriendelijk de NS is. Ik wilde via het Fochteloërveen, Drents-Friesche Wold en het Dwingelerveld naar Beilen fietsen om daar de gele rups naar Groningen te pakken. De veertig kilometer extra van Beilen naar Groningen werd me net iets te gortig, de teller stond immers al op 98. Het lijf moet wel de tijd krijgen te wennen aan dergelijke overdreven inspanningen.

Beilen dus, 16.15 uur. Op het speciale NS-fietskaartje dat ik koop, staat dat de fiets niet mee mag in de spits, niet voor 9 uur en niet tussen 16.30 uur en 18.00 uur. Gelukkig is het nog geen half vijf. Het speciale ‘fietsgedeelte’ is tjokvol. Er staan twee fietsen en een stuk of acht mensen. Met passen en meten konden mijn Cube en ik er nog bij. Ik moet de remhandels permanent inknijpen om niet voortdurend tegen de schenen van het aardige meisje achter me te botsen. Het lijf schrap gezet om de schokken van de trein een beetje soepel op te vangen.

In Duitsland en Zwitserland, ja zelfs in de Arriva-boemels, is het trouwens een stuk beter geregeld. Daar zijn de fietsgedeeltes zo ingericht dat je je karretje vast kunt zetten. Bovendien is er voldoende ruimte. In de Koplopers van de NS heb je een soort fietsenrek (voor 2 fietsen!) die geen enkele steun bieden voor je fiets.

Assen, 16.33 uur. Er moeten een stuk of twintig mensen uit, maar het fietsbalkon staat zo vol dat ik de eerste in de rij adviseer de andere uitgang te nemen. Maar de mensen achter haar zijn niet van plan tien meter extra te lopen. Er rest me niets anders dan de fiets weer uit de trein te laden en iedereen netjes in- en uit te laten stappen. Twee dames met een vouwfiets zien blijkbaar niet dat ik ook sta te wachten en nemen de zojuist op het balkon vrij gekomen ruimte snel in. De conducteur blaast in de verte op zijn fluitje. Beteuterd vraag ik of er ook nog bij mag.

‘Van mij wel, maar ik weet niet of het van de NS ook mag’, zegt een vouwfietsmevrouw die het waarschijnlijk niet zo kattig bedoeld. ‘Kijk maar’, zegt ze wijzend op een sticker naast de deur, ‘je mag je fiets niet meenemen in de spits.’

‘Ja, maar er staat niet wanneer het spits is’, zegt het aardige meisje om me te helpen.

‘Op mijn kaartje staat dat het tussen 16.30 uur en 18.00 uur spits is’, zeg ik braaf. ‘Maar moet ik dan hier in Assen uitstappen en anderhalf uur wachten?’

‘Ik denk het wel’, zegt de vouwfietsmevrouw iets te gretig wat mij betreft.

Ik word verder gedoogd, al is het wel wat onhandig. De vouwfietsmevrouw staat van het ene op het andere been te dansen en botst voortdurend tegen de uitstekende onderdelen van mijn fiets. Ik voel me steeds ongemakkelijker. Op het balkon zit een lotgenoot. Hij zit rustig in een boekje te lezen en gebaart gemoedelijk dat ik me niet druk moet maken.

In Haren houd ik het niet meer uit. Mijn vingers zijn totaal verkrampt van het inknijpen van de remmen. Van die tien minuutjes treinen krijg ik bovendien meer spierpijn in mijn lijf dan van bijna 100 kilometer fietsen. In Haren vlucht ik daarom de trein uit. Het laatste stukje fiets ik wel naar huis. Zo kom ik zelfs nog boven de 100 fietskilometers vandaag. 105 om precies te zijn! Met dank aan de NS.

Verzamelwoede

2010-02-27T06:04:00.000-08:00

Sommige mensen verzamelen postzegels, anderen boeken. Ik verzamel natuurbelevenissen. Er is een groot nadeel aan deze verzamelwoede, je kunt die belevenissen niet kopen of ruilen. Je moet er voor naar buiten en er behoorlijk wat tijd aan besteden. Ik heb bijvoorbeeld tientallen uren bij dassenburchten doorgebracht. Heel vaak voor niets, omdat er gewoon geen dassen zaten of omdat ze al lang geroken hadden dat er onraad was. Teleurgesteld keerde ik dan, vaak bezaaid met tientallen muggenbulten, huiswaarts. Maar die keren dat ik wel geluk had, jongen heb zien spelen of dat moment dat twee mannetjesdassen het met elkaar aan de stok kregen, zal ik niet snel vergeten. Dat soort belevenissen voeg ik graag toe aan mijn verzameling om ze vervolgens weer te delen.

Nog eentje. Het is eind mei, samen met een vriend loop ik naar een holle boom waarvan ik weet dat hij bewoond wordt door een boommartervrouwtje. Als ze jongen heeft, moeten die nu zo’n week of zeven/acht zijn. De jongen zijn dan zo groot dat ze elkaar verdringen voor het toegangsgat van de van de holte waarin ze zijn grootgebracht. Maar de boommartermoer kan de jongen ook al lang verhuisd hebben naar een andere boom en dan staan we weer uren naar een leeg gat te turen. Je hebt er van die dagen bij, zoals ik al zei.

Vandaag is niet zo’n dag. Al na een paar minuten zien we het eerste jong naar buiten kijken en even later probeert een tweede jong zich langs haar broertje of zusje te wurmen om ook wat frisse lucht te kunnen krijgen. Het zal ook wel flink stinken in het hol, want door mijn telescoop zie ik dat er druk verkeer is van allerlei soorten vliegen. Meestal niet een teken dat het niet erg schoon is daarbinnen. Het tafereel van de koekeloerende jongen verveelt ons geen moment, maar stiekem hopen we nog wel op meer actie. Moeder is hoogstwaarschijnlijk op jacht en als ze met een prooi terugkomt bij het nest, scoort dat op de belevenisschaal natuurlijk erg hoog. Het mag niet zo zijn. Als het donker is geworden, druipen we af. Deze belevenis krijgt het cijfer negen, als moeders thuis was gekomen was het een tien geweest.

En zo zijn er nog zoveel mooie dingen te beleven. Wie zich een beetje verdiept in de materie, zal merken dat de kans op mooie belevenissen snel zal toenemen. Een paar weken geleden is bijvoorbeeld de nieuwe veldgids Europese zoogdieren verschenen. Het is een prachtig boekwerk geworden, met goede tekeningen, mooie foto’s, complete beschrijvingen en heel veel tips om zelf zoogdieren te zien. En als je in Nederland op een gegeven moment ‘uitbeleefd’ bent, zijn er nog heel veel andere landen om verder te werken aan je verzameling. Zo’n veelvraat moet je toch echt een keer gezien hebben in de Noord-Scandinavische wouden of een lynx zoals op de cover van het boek, die zou ik graag eens in de Alpen zien. En die gekke Pyrenese desman, een mol die over de bodem van bergbeekjes schijnt te lopen, die belevenis mag toch ook niet in je collectie ontbreken?

Dat is wel een nadeel van die nieuwe veldgids, je wordt er ontzettend hebberig van…

Informatie

Veldgids Europese zoogdieren, Peter Twisk, Annemarie van Diepenbeek & Jan Piet Bekker, KNNV Uitgeverij Utrecht, 2010. ISBN 978 90 5011 260 4.

Zwijnen

2010-01-29T14:25:00.000-08:00

Eindelijk, het is echt winter. Mijn lief en ik vierden dat met een wandeling van Dieren naar Brummen. Daar, aan de rand van de Veluwe, is het goed toeven voor een liefhebber van de wildernis. Ik weet wel dat de Veluwe niet een echt oerwoud is en dat er bovendien een hek omheen staat, maar ik neem ook genoegen met een vleugje wildernis. Het wild zwijn is één van die vleugjes. In het grootste deel van Nederland is de Sus scrofa, zoals Lineaus hem ooit noemde, Animalis non grata. Niet gewenst in goed Nederlands. Behalve dus op de Veluwe en in de Meinweg in Limburg.

Daar zou wat mij betreft best verandering in mogen komen, want het wild zwijn is erg belangrijk bij natuurlijke bosontwikkeling. Ze zorgen er met hun gewroet in de bodem voor dat zaden van planten plekken vinden om te kunnen kiemen. Ik snap dat het wild zwijn ook voor allerlei problemen kan zorgen. Als ze bijvoorbeeld opzoek gaan naar emelten in je strak gemaaide gazon, kun je de hovenier wel bellen. En het is niet prettig als je met je auto tegen een wild zwijn aanbotst (daar denkt het zwijn waarschijnlijk ook zo over). Maar goed, iets meer ruimte voor dit prachtige beest zou toch binnen het volle Nederland mogelijk moeten zijn. Het lukt ons ook steeds weer om ergens een nieuwe snelweg, woonwijk of fabrieksterrein tussen te persen…

De Zoogdiervereniging denkt daar net zo over. Zij hebben daarom de koe bij de horens gevat en 2010 uitgeroepen tot Het jaar van het wild zwijn. Ze willen het gesprek op gang brengen om in meer gebieden wilde zwijnen toe te laten. Zover is het nog niet en wie zo’n indrukwekkend beest wil zien zal dus naar de Veluwe (of Limburg) moeten afreizen. Wij deden dus het eerste en hadden ons heilig voorgenomen er eentje te zien.

De wandeling begon wat surrealistisch. Vanaf station Dieren word je door een tunneltje, dat verdacht veel lijkt op een grote MRI-scanner, naar ‘buiten’ geleid. Voordat je je een beetje in de wildernis waant ben je toch een uurtje verder. Eerst moet je afrekenen met al die zondagswandelaars en als je die eindelijk van je af hebt geschud, zijn er altijd nog mensen die bedacht hebben dat ze precies dezelfde wandeling gaan lopen als jij. Wij lopen in een vrij stevig tempo, maar staan vaak stil om naar een vogel te kijken of een van de vele zwijnensporen zoals zoelplekken en schuurbomen te onderzoeken. Daardoor moesten we onze routegenoten minstens een keer of zes groeten. Toch wat ongemakkelijk.

Gelukkig liepen we net op kop, toen mijn vriendin ineens commandeerde: ‘Ho, stop. Daar!’ Ze is niet van het snauwerige type, dus meestal betekent het zoiets als: ‘Wacht even, ik zie iets leuks!’ Op het pad liep zowaar ons heilige voornemen; een enorme keiler zoals een mannetjeszwijn ook wel wordt genoemd. Mijn eerste zwijn in het wild! Een minuut lang konden we hem slechts bekijken, maar de rest van de dag hadden we zijn penetrante geur nog in de neus.

Kinderlijk verheugd liepen we verder. We dronken chocolademelk bij de Harmonie in Laag-Soeren, we hoorden een groene specht en een raaf. Omdat we wat te laat vertrokken waren, liepen we het laatste stuk in het donker. Daardoor pikten we nog een bosuil mee. Kortom, we waren best gelukkig. Jammer alleen dat we daarvoor helemaal naar de Veluwe moesten.

Herfst

2010-01-10T12:51:00.000-08:00

Een paar jaar geleden was er geregeld een gekke Amerikaan met ontploft haar op de televisie: Bob Ross heette hij geloof ik. De man schilderde met kinderlijke eenvoud, althans zo leek het, de meest kleurrijke landschappen. Ik dacht altijd dat de schilderijen volledig aan zijn fantasie ontsproten waren en niets met de werkelijkheid te maken hadden. Die gedachte moest ik verwerpen toen ik voor het eerst in de herfst in het Zwitserse Unterengadin kwam. De bladeren van de espen waren diep rood gekleurd, terwijl de berken en esdoorns hun best deden om geel opnieuw te definiëren. Waanzinnig, op het overdrevene af.

In Nederland is de herfst meestal wat minder uitbundig. Ja, beuken kunnen prachtig geel worden en esdoorns kunnen er ook wat van. En krentenboompjes kunnen een hele bosrand van een rode gloed voorzien. Maar zo knal als het in de bergen is, heb ik in Nederland nog nooit gezien.

Over dat beleven van de herfst schreef ik ooit een nogal bombastisch gedicht:

Wanneer de bomen baden

in licht van duizend kleuren

schudt de wind te takken kaal.

En terwijl de bladeren argeloos vallen

en onbewust het kleurenspel verbannen,

zeggen de mensen alleen… ’t is herfst.

Ik zou het nu niet meer durven te schrijven, maar de kern ervan houdt me nog steeds bezig. Ik vraag me namelijk af of we ons nog wel eens verwonderen of dat we het, zoals in het gedicht, bij nuchtere constateringen houden dat het herfst is. Zijn we niet zo met de ratrace van alledag bezig, dat de seizoenen als een grauwe sluier aan ons voorbij glijden? Ik denk het wel en dat is jammer. Ik wil hier niet de natuurtherapeut gaan uithangen, maar door een dagje wandelen in het herfstige buiten kun je je nog even opladen. Een wintervoorraad energie en inspiratie opslaan zeg maar.

Het klinkt een beetje zweverig, maar ik denk echt dat we als Homo sapiens digitalis veel te weinig buiten zijn. En als we dat al doen, doen we het allemaal op dezelfde dag. Dit heeft weer tot gevolg dat de mountainbikers last hebben van de moeders met kinderwagens et cetera. We kunnen dat best een beetje door de week gaan spreiden. Zeg gewoon tegen je baas op maandagmorgen dat je niet op de vergadering kunt komen omdat je aan je wintervoorraad gaat werken. Ik durf te wedden dat de wereld er sowieso niet slechter van wordt als we eens wat minder vergaderen met zijn allen, maar dat terzijde.

Ik heb de afgelopen weken in ieder geval ook gewerkt aan mijn wintervoorraad door weer een weekje te gaan wandelen in de bergen van Zwitserland: uitbundige kleuren, herfstige slagregens, sneeuwbuien, maar ook zomerse temperaturen. Bovendien, door het urenlange lopen vervloeien op een gegeven moment fantasie en werkelijkheid op een prettige manier met elkaar. Daarom ontstaan buiten ook de mooiste en beste ideeën. Waarom zitten we dan zoveel binnen?

Worstelingen

2010-01-10T12:30:00.000-08:00

Ik worstel steeds vaker met de vraag, heb ik het nog wel naar mijn zin heb in de Nederlandse natuur? Niet dat die natuur zelf me teleurstelt, maar vooral de mensen die er iets over te zeggen hebben. Begrijp me niet verkeerd, iedereen mág er natuurlijk iets over zeggen of van vinden, maar een onsje minder cynisch en ongenuanceerd mag van mij wel. Op diverse internetfora, of het nu over wildernisnatuur, cultuurnatuur, smulnatuur of genietnatuur gaat, iedereen doet alsof hij de wijsheid in pacht heeft. De een vindt dat natuurbeheerders veel te veel ingrijpen, anderen vinden het bos weer niet opgeruimd genoeg. Het is nooit goed of het is verkeerd. Het is net alsof het hebben van een mening over 'de natuur' een doel op zich is geworden. Het lijkt potjandorie wel voetbal!

Hoe meer ik in de afgelopen jaren van natuur, planten en dide weet ben gekomen, hoe onzekerder ik ben geworden en hoe minder uitgesproken mijn mening is geworden. Wat ik wel weet is dat die natuur me steeds weer weet te verrassen. Natuur is overal (excuses voor het cliché) en ik kan al enorm genieten van een Grote gele kwikstaart die zit te kwetteren op een plat dak in de binnenstad van Groningen. Misschien heeft het er ook mee te maken dat mijn gedachten dan binnen een fractie van een seconde bij een stromende bergbeek – de meer natuurlijke leefomgeving van een Grote gele kwikstaart – in Zwitserland zijn, maar dat terzijde. Of laatst toen ik een rondje rende door het Stadspark van Groningen. De weken daarvoor had ik vrij intensief gezocht naar eekhoorns in onder meer het Blauwe Bos bij Haulerwijk. Niet een eekhoorn gevonden, maar in het Stadspark zat onder een Lariks zo'n roodbruine pluimstaart aan een kegeltje te knabbelen. Daar moest ik best even van glimlachen.

Ik bedoel maar, het is toch aardig dat die natuur ondanks al die tegenslagen, toch overal weer opduikt? Zo'n boom die op het dak van een ruïne groeit of een oude aardappelkelder die door vleermuizen in bezit is genomen als wintersslaapplaats. Het is een soort optimisme die mij wel kan bekoren. Ik maak me ook wel eens zorgen over dat steeds meer plant- en diersoorten verdwijnen, maar blijf hoop houden dat het ooit eens zal stoppen. Ik hoor trouwens ook zo vaak dat het toch niets uitmaakt dat er af en toe een soort verdwijnt. Je hebt er als mens toch geen last van? Maar ja, dan stel je jezelf als mensen wel heel erg centraal in dit universum. Ik ben helaas niet slim genoeg om te oordelen of dat gerechtvaardigd is, maar ik probeer daar toch maar wat bescheidener in te zijn. Ik vind het namelijk een vrij akelige gedachte dat mijn aanwezigheid en hebzucht ten koste gaat van allerlei andere levensvormen. Ik realiseer me echter ook dondersgoed dat mijn gedachten soms nobeler zijn dan mijn daden. Waar ik me vooral zo over verbaas is dat hierover bij veel mensen in mijn omgeving geen spoor van twijfel lijkt te bestaan. Ook daar worstel ik geregeld mee. Ben ik nou zo dom, of zijn jullie nou zo slim?